Muốn biết việc dự định làm sau n năm sẽ tốn bao nhiêu, lấy số ước theo giá hôm nay nhân với hệ số (1 + r) mũ n, trong đó r là tỷ lệ tăng giá mỗi năm bạn giả định cho nhóm chi đó. Với r giả định năm phần trăm, sau ba năm hệ số khoảng 1,158, tức cùng một việc tốn thêm gần mười sáu phần trăm. Nên tính riêng cho từng nhóm chi, vì nhân công, dịch vụ và đồ nhập khẩu thường không tăng cùng nhịp.
Nhiều gia đình để dành đúng con số đã ước từ ba năm trước, đến lúc làm mới thấy thiếu một khoản lớn mà không phải do tiêu hoang. Bài này đưa công thức, bảng hệ số để tra nhanh, cách chọn tỷ lệ cho từng nhóm, một ví dụ bằng số tròn giả định, và lịch cập nhật bảng mỗi năm.
Vì sao số ước hôm nay không dùng được cho việc ba năm nữa
Khi bạn hỏi giá hôm nay cho một việc dự định làm sau vài năm, con số nhận được là giá của hôm nay. Trong khoảng thời gian chờ, tiền công, vật tư, dịch vụ đều có xu hướng tăng, dù tăng nhiều hay ít tuỳ giai đoạn. Số tiền để dành thì không tự tăng theo, trừ phần lãi nếu có, và phần lãi đó thường không bám kịp mức tăng của những nhóm chi tăng nhanh.
Sai lệch này lớn dần theo thời gian vì nó cộng dồn: năm sau tăng trên nền giá đã tăng của năm trước. Một việc ước theo giá hôm nay, nếu mỗi năm tăng năm phần trăm, sau năm năm sẽ tốn hơn khoảng hai mươi tám phần trăm chứ không phải hai mươi lăm. Với việc lớn, vài phần trăm chênh đó đã là một khoản đáng kể.
Ngoài giá, quy mô cũng đổi. Ba năm nữa con lớn hơn, nhà có thể đông người hơn, nhu cầu khác đi. Bảng dự trù cho việc xa vì vậy cần hai lớp điều chỉnh: điều chỉnh giá theo thời gian và rà lại phạm vi mỗi năm. Bài này tập trung vào lớp thứ nhất, nhưng phần cuối có lịch rà cả hai.
Bảng hệ số trượt giá để tra nhanh
Hệ số tính theo công thức (1 + r) mũ n, làm tròn ba chữ số. Các tỷ lệ r ở đây là giả định để minh hoạ, không phải dự báo. Cột cuối để bạn điền hệ số theo tỷ lệ mình chọn.
| Số năm chờ | r giả định 3 phần trăm | r giả định 5 phần trăm | r giả định 8 phần trăm | Hệ số của bạn |
|---|---|---|---|---|
| 1 năm | 1,030 | 1,050 | 1,080 | |
| 2 năm | 1,061 | 1,103 | 1,166 | |
| 3 năm | 1,093 | 1,158 | 1,260 | |
| 4 năm | 1,126 | 1,216 | 1,360 | |
| 5 năm | 1,159 | 1,276 | 1,469 |
Cách dùng: lấy số ước hôm nay của một nhóm chi, nhân với hệ số ở hàng số năm và cột tỷ lệ bạn chọn cho nhóm đó. Nếu việc kéo dài, tiền chi ra rải trong nhiều năm, tính riêng cho phần chi ở từng năm rồi cộng lại, sát hơn là lấy hệ số của năm cuối nhân cho tất cả.
Để tự tính trên máy tính bỏ túi khi không có bảng: nhân 1 cộng r với chính nó n lần. Ví dụ r năm phần trăm, ba năm: 1,05 nhân 1,05 nhân 1,05, ra khoảng 1,158.
Tách nhóm chi theo tốc độ tăng
Nhân công và dịch vụ cần người làm. Tiền công thợ, phục vụ, chăm sóc, đào tạo thường tăng nhanh hơn mặt bằng chung. Khi chọn tỷ lệ cho nhóm này, nên đặt cao hơn nhóm hàng hoá vài điểm phần trăm.
Vật tư và hàng hoá phổ thông. Tăng theo mặt bằng chung nhưng có thể dao động mạnh theo từng đợt. Nếu không có thông tin riêng, lấy mức tăng giá tiêu dùng bình quân vài năm gần nhất do cơ quan thống kê công bố làm điểm xuất phát.
Hàng phụ thuộc tỷ giá. Đồ nhập khẩu, chi phí bằng ngoại tệ có thêm rủi ro tỷ giá. Không cần đoán tỷ giá, chỉ cần để tỷ lệ của nhóm này rộng hơn và dự phòng dày hơn.
Thiết bị điện tử, đồ công nghệ. Cùng một mức tính năng thường không tăng giá, có khi rẻ đi. Nhóm này có thể để tỷ lệ thấp, nhưng nhớ rằng đến lúc mua bạn thường chọn đời mới hơn.
Lệ phí nhà nước. Thay đổi theo từng lần sửa biểu phí, không theo nhịp năm. Ghi theo biểu phí hiện hành, đánh dấu để kiểm tra lại ngay trước khi làm.
Khoản theo quy mô gia đình. Số người, số phòng, số khách có thể đổi trong thời gian chờ. Đây không phải trượt giá nhưng hay bị nhầm với trượt giá, nên ghi riêng.
Tình huống minh hoạ: vợ chồng chị Mai dự trù xây nhà sau ba năm
Các số là số tròn giả định để minh hoạ cách tính, không phải giá thị trường hay dự báo, đơn vị triệu đồng. Chị Mai hỏi giá hôm nay và chia thành ba nhóm: vật tư 500, nhân công 300, thiết bị và nội thất 200, tổng 1.000. Hai vợ chồng dự định khởi công sau ba năm.
Nếu dùng một tỷ lệ chung năm phần trăm, hệ số ba năm là 1,158, tổng dự trù là 1.158. Nhưng khi tách nhóm, chị giả định vật tư tăng năm phần trăm mỗi năm, nhân công tám phần trăm, thiết bị ba phần trăm. Vật tư: 500 nhân 1,158 bằng 579. Nhân công: 300 nhân 1,260 bằng 378. Thiết bị: 200 nhân 1,093 bằng 218,6. Cộng: 579 + 378 + 218,6 = 1.175,6.
Chênh giữa cách tách nhóm và cách một tỷ lệ chung là 17,6, chủ yếu đến từ nhân công. Nếu chỉ để dành theo con số 1.000 ước từ hôm nay, nhà chị sẽ thiếu 175,6, chưa kể dự phòng. Với dự phòng mười phần trăm trên số đã điều chỉnh, tổng cần chuẩn bị là 1.175,6 cộng 117,56, tức 1.293,16.
Con số này không phải để tin tuyệt đối, vì tỷ lệ chỉ là giả định. Giá trị của nó là cho hai vợ chồng thấy khoảng cách cần lấp và nhóm nào đáng theo dõi kỹ. Mỗi năm, khi hỏi giá lại, chị chỉ cần thay số hôm nay và giảm số năm chờ đi một.
Chốt giá sớm hay chờ: một phép so đơn giản
Khi thấy trượt giá, nhiều người nghĩ ngay tới chuyện mua trước. Mua trước có lợi khi phần tránh được trượt giá lớn hơn tổng các chi phí của việc mua trước. Các chi phí đó gồm: chỗ cất giữ, hao hụt hoặc hư hỏng trong thời gian chờ, rủi ro mẫu mã không còn hợp khi tới lúc dùng, và việc một khoản tiền bị giữ lại trong món đồ thay vì sẵn sàng cho việc khác.
Ví dụ bằng số tròn giả định để minh hoạ, đơn vị triệu đồng: một lô vật tư giá hôm nay 100, dự định dùng sau hai năm, giả định tăng năm phần trăm mỗi năm. Hai năm sau giá là 100 nhân 1,103, khoảng 110,3, tức tránh được 10,3 nếu mua ngay. Nhưng thuê chỗ cất hai năm giả định 4, hao hụt và hư hỏng giả định ba phần trăm lô hàng là 3. Tổng chi phí mua trước là 7. Phần lợi còn lại là 10,3 trừ 7, khoảng 3,3, mỏng hơn nhiều so với cảm giác ban đầu.
Nếu nhà có sẵn chỗ cất khô ráo, chi phí cất gần như bằng không và phép so nghiêng hẳn về mua trước. Nếu món đồ dễ lỗi mốt hoặc dễ hư, như vải, sơn đã pha màu, thiết bị điện tử, phép so thường nghiêng về chờ. Viết phép so ra giấy cho từng món lớn, đừng quyết theo cảm giác "giá sẽ lên". Phần nhân công thì không mua trước được, nên với việc nhiều nhân công, cách giảm trượt giá thực tế hơn là chốt hợp đồng sớm với điều khoản giá rõ ràng cho cả thời gian làm.
Khoản hay quên khi dự trù việc xa
Ngoài trượt giá, các khoản dưới đây hay vắng mặt trong bảng của việc còn vài năm mới làm:
- Khoản mới xuất hiện do quy định thay đổi, như yêu cầu giấy tờ hay tiêu chuẩn mới, chưa có lúc lập bảng.
- Quy mô đổi theo gia đình: thêm người, con vào cấp học mới, cha mẹ về ở cùng.
- Chi phí giữ chỗ hoặc giữ giá nếu muốn chốt sớm, như đặt cọc trước để giữ mức giá hiện tại.
- Chi phí cơ hội của thời gian chờ: tiếp tục ở thuê, tiếp tục sửa vặt nhà cũ trong mấy năm đó.
- Lựa chọn nâng lên theo thời gian: đến lúc làm, mặt bằng chung đã khác và mức "vừa" của hôm nay có thể thành mức "tiết kiệm".
- Chi phí làm lại hồ sơ, báo giá, thiết kế nếu bản cũ quá hạn.
- Dự phòng tính trên số chưa điều chỉnh trượt giá, nên cũng bị thiếu theo.
Khoản cuối là lỗi phép tính đơn giản nhưng hay gặp: điều chỉnh trượt giá cho phần chính mà quên điều chỉnh cho dự phòng. Luôn tính dự phòng sau cùng, trên con số đã nhân hệ số.
Lịch cập nhật bảng mỗi năm
Bảng dự trù cho việc xa chỉ có ích nếu được làm mới đều đặn. Một buổi mỗi năm là đủ:
- Hỏi lại giá hôm nay cho ba nhóm chi lớn nhất, ít nhất bằng một báo giá hoặc một lần hỏi người vừa làm.
- Thay số hôm nay vào bảng, giảm số năm chờ đi một, nhân lại hệ số.
- So mức tăng thực tế của năm vừa qua với tỷ lệ đã giả định; lệch nhiều thì sửa tỷ lệ cho những năm còn lại.
- Rà lại phạm vi việc: có gì thêm, có gì bỏ do gia đình thay đổi.
- Tính lại dự phòng trên tổng mới.
- So tổng mới với số đã để dành được và số còn để dành được tới ngày làm, quyết định có cần đổi thời điểm hoặc quy mô không.
Chọn một ngày cố định trong năm cho buổi này, ví dụ ngay sau khi nhận thưởng cuối năm hoặc đầu năm học, để nó thành thói quen. Ghi số của mỗi lần cập nhật cạnh nhau trong cùng một bảng; sau hai ba năm, chính bảng đó cho bạn biết tỷ lệ nào sát với thực tế của nơi mình ở.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn tỷ lệ trượt giá bao nhiêu cho dự trù?
Không có con số đúng cho mọi nhà. Điểm xuất phát hợp lý là mức tăng giá tiêu dùng bình quân vài năm gần nhất do cơ quan thống kê công bố, cộng thêm vài điểm cho nhóm nhân công và dịch vụ. Sau mỗi năm, sửa theo mức tăng thực tế bạn quan sát được.
Việc chỉ còn một năm nữa có cần tính trượt giá không?
Nên tính, vì một năm đã đủ để nhóm nhân công hoặc hàng phụ thuộc tỷ giá lệch đáng kể. Cách đơn giản là nhân số hôm nay với 1 cộng tỷ lệ bạn chọn, rồi tính dự phòng trên số đã nhân.
Có nên tính trượt giá cho lệ phí nhà nước không?
Không nên áp tỷ lệ năm cho lệ phí, vì lệ phí đổi theo từng lần sửa biểu phí. Ghi theo biểu phí hiện hành và đánh dấu kiểm tra lại ngay trước khi làm. Phần chênh nếu có thì dự phòng gánh.
Tiền để dành có lãi thì có bù được trượt giá không?
Có thể bù một phần, tuỳ mức lãi so với mức tăng giá của nhóm chi bạn quan tâm. Khi dự trù, đừng giả định lãi bù đủ. Tính riêng số cần có sau trượt giá và số sẽ có, nhìn thẳng vào khoảng chênh.
Việc kéo dài nhiều năm thì tính trượt giá thế nào?
Chia chi phí theo năm sẽ chi, nhân mỗi phần với hệ số của đúng năm đó, rồi cộng lại. Cách này sát hơn lấy hệ số năm cuối nhân cho cả việc, vốn làm tổng bị đẩy lên quá cao.
Có cách nào giảm rủi ro trượt giá không?
Có vài cách không cần đến đầu tư: chốt giá sớm cho phần có thể chốt, mua trước vật tư không hư hỏng theo thời gian nếu có chỗ cất, chia việc làm sớm phần nhân công nhiều. Mỗi cách đều có chi phí riêng, cần tính trước khi chọn.