Không có một tỷ lệ dự phòng đúng cho mọi việc. Cách sát nhất là đặt tỷ lệ cho từng dòng theo độ chắc của con số: dòng đã ký hợp đồng giá cố định để rất ít, dòng có báo giá viết để vừa phải, dòng ước lượng hoặc đoán để nhiều, rồi cộng lại thành một quỹ dự phòng chung. Tỷ lệ chung sau khi cộng thường rơi vào khoảng tám đến hai mươi phần trăm, tuỳ việc của bạn còn bao nhiêu chỗ chưa rõ.
Mức mười phần trăm cho cả bảng là quy tắc nhanh dễ nhớ, nhưng nó che mất điều quan trọng: dự phòng tồn tại để bù cho chỗ chưa biết, nên nơi càng mù mờ thì càng cần nhiều. Bài này đưa ra bảng tỷ lệ theo độ chắc, cách tính từng dòng, một ví dụ bằng số tròn giả định, và cách giữ quỹ dự phòng để nó không bị tiêu vào những món "tiện thể".
Dự phòng là gì và không phải là gì
Dự phòng là khoản tiền dành cho những chi phí thuộc đúng phạm vi việc đã chốt nhưng chưa thể biết trước con số chính xác: khối lượng thực tế nhiều hơn ước lượng, vật tư tăng giá giữa lúc báo giá và lúc mua, hư hỏng ẩn lộ ra khi làm, người làm cần thêm ngày. Nói gọn, dự phòng trả cho rủi ro của kế hoạch, không trả cho thay đổi kế hoạch.
Dự phòng không phải là tiền để nâng cấp giữa chừng. Khi đang làm mà quyết định đổi sang loại gạch đẹp hơn hay thêm một món ngoài dự kiến, đó là thay đổi phạm vi, cần được ghi thành dòng mới và bàn như một quyết định mới. Lấy dự phòng để trả cho thay đổi phạm vi là cách nhanh nhất làm quỹ cạn trước khi rủi ro thật xuất hiện.
Dự phòng cũng không phải là quỹ khẩn cấp của gia đình. Quỹ khẩn cấp dành cho ốm đau, mất việc, sự cố ngoài việc lớn. Nếu bảng dự trù của bạn chỉ cân được khi tính cả quỹ khẩn cấp vào dự phòng, nghĩa là việc đang quá sức so với tiền có, và cần xem lại quy mô trước khi bắt đầu.
Bảng tỷ lệ dự phòng theo độ chắc của con số
Các tỷ lệ dưới đây là mức tham khảo để bắt đầu, không phải quy định. Bạn điều chỉnh theo kinh nghiệm của chính mình và mức chấp nhận rủi ro của gia đình.
| Con số có từ đâu | Độ chắc | Tỷ lệ gợi ý | Vì sao | Tỷ lệ bạn chọn |
|---|---|---|---|---|
| Hợp đồng ký giá cố định, phạm vi rõ | Rất cao | Từ 0 đến 3 phần trăm | Chỉ còn rủi ro phát sinh ngoài hợp đồng | |
| Báo giá viết chi tiết, chưa ký | Cao | Từ 5 đến 10 phần trăm | Giá có thể điều chỉnh khi ký, khối lượng còn xê dịch | |
| Hỏi người đã làm, tự ước theo tỷ lệ | Vừa | Từ 15 đến 20 phần trăm | Điều kiện của bạn khác người kia | |
| Đoán, chưa có cơ sở | Thấp | Từ 25 đến 30 phần trăm | Có thể sai cả về khối lượng lẫn giá | |
| Việc có phần khuất, chưa mở ra được | Thấp | Từ 20 đến 30 phần trăm | Hư hỏng ẩn chỉ biết khi làm | |
| Chi phí chạy việc: đi lại, ăn uống, ngày công | Vừa | Khoảng 20 phần trăm | Luôn nhiều hơn tưởng tượng |
Nếu bảng của bạn có nhiều dòng ở độ chắc thấp, tỷ lệ chung sẽ cao, và đó là tín hiệu tốt chứ không xấu: nó cho thấy chỗ nào cần xin báo giá trước khi bắt đầu. Mỗi dòng chuyển được từ "đoán" sang "báo giá viết" là một khoản dự phòng được giải phóng.
Tính dự phòng từng dòng rồi cộng
Làm thêm hai cột trong bảng dự trù: "độ chắc" và "dự phòng của dòng".
- Đánh độ chắc cho từng dòng theo nguồn của con số, không theo cảm giác tin hay không tin bên báo giá.
- Nhân số dự trù của dòng với tỷ lệ tương ứng, ghi vào cột dự phòng của dòng.
- Cộng cột dự phòng thành quỹ dự phòng chung, đặt ở cuối bảng như một dòng riêng.
- Chia quỹ dự phòng cho tổng chưa có dự phòng để ra tỷ lệ chung, ghi bên cạnh cho dễ so.
- Nếu tỷ lệ chung dưới năm phần trăm mà việc còn nhiều chỗ chưa ký, xem lại xem có dòng nào đánh độ chắc quá lạc quan.
- Nếu tỷ lệ chung trên hai mươi phần trăm, liệt kê ba dòng góp dự phòng nhiều nhất và ưu tiên xin báo giá cho chúng.
Cách làm từng dòng tốn thêm khoảng nửa giờ so với nhân một tỷ lệ cho cả bảng, nhưng nó cho bạn một danh sách việc cần làm rõ trước khi khởi sự. Danh sách đó có giá trị hơn chính con số dự phòng.
Tình huống minh hoạ: nhà anh Đức hoàn thiện nốt căn nhà
Các số là số tròn giả định để minh hoạ cách tính, không phải giá thị trường, đơn vị triệu đồng. Nhà anh Đức có năm dòng lớn: phần hoàn thiện đã ký hợp đồng giá cố định 60, dự phòng 3 phần trăm là 1,8; thiết bị vệ sinh và bếp có báo giá viết 30, dự phòng 7 phần trăm là 2,1; nội thất ước theo lời người quen 40, dự phòng 15 phần trăm là 6; sân và cổng chưa có thiết kế, đoán 50, dự phòng 25 phần trăm là 12,5; chi phí chạy việc 20, dự phòng 20 phần trăm là 4.
Tổng trước dự phòng: 60 + 30 + 40 + 50 + 20 = 200. Quỹ dự phòng: 1,8 + 2,1 + 6 + 12,5 + 4 = 26,4, tức 13,2 phần trăm. Nếu anh Đức dùng mười phần trăm cho cả bảng, quỹ chỉ có 20, thiếu 6,4 so với cách tính theo độ chắc, và phần thiếu dồn đúng vào dòng sân cổng, nơi dễ vỡ dự trù nhất.
Anh quyết định xin báo giá viết cho sân và cổng trước khi bắt đầu. Báo giá về là 54, cao hơn số đoán 4, nhưng độ chắc lên mức cao nên dự phòng dòng này hạ còn 7 phần trăm, tức 3,78. Tổng trước dự phòng mới là 204, quỹ dự phòng mới là 1,8 + 2,1 + 6 + 3,78 + 4 = 17,68. Tổng cần có giảm từ 226,4 xuống 221,68, dù giá sân cổng thực tế cao hơn lúc đoán.
Đó là cái lợi thật của việc tính theo độ chắc: nó chỉ ra rằng đi hỏi giá thêm một lần có khi rẻ hơn ôm một quỹ dự phòng dày.
Khoản hay quên mà dự phòng phải gánh
Giá vật tư đổi giữa lúc báo giá và lúc mua. Báo giá thường có hạn hiệu lực ngắn. Việc kéo dài vài tháng thì phần mua sau dễ lệch.
Khối lượng thực tế nhiều hơn ước lượng. Hao hụt khi cắt, lát, may đo; số người đến nhiều hơn danh sách; số chuyến chở nhiều hơn dự kiến.
Hư hỏng khuất lộ ra khi làm. Đường ống mục trong tường, dầm thấm, dây điện cũ. Không ai báo giá được trước những thứ chưa ai nhìn thấy.
Ngày làm thêm vì chậm tiến độ. Mưa, chờ hàng, chờ người. Mỗi ngày trễ thường kéo theo tiền công, tiền ở tạm hoặc tiền thuê đồ.
Làm lại do sai. Đo sai, giao nhầm màu, lắp lệch. Dù lỗi thuộc về ai, thường vẫn có phần gia đình phải gánh.
Chi phí chạy việc phình theo thời gian. Mỗi tuần kéo dài là thêm xăng xe, ăn ngoài, ngày nghỉ làm của người giám sát.
Bồi dưỡng, nước uống, tiền lẻ tại chỗ. Nhỏ từng lần nhưng đều đặn suốt quá trình, và hầu như không có trong báo giá nào.
Dự phòng cần sẵn vào giai đoạn nào
Rủi ro không rải đều suốt việc lớn mà dồn vào vài giai đoạn. Biết trước giai đoạn nào hay phát sinh giúp bạn để sẵn tiền mặt đúng lúc, thay vì chỉ có một con số tổng nằm trên giấy.
| Giai đoạn | Rủi ro hay gặp | Phần quỹ nên sẵn sàng | Ghi chú của bạn |
|---|---|---|---|
| Trước khi bắt đầu | Giấy tờ bổ sung, khảo sát thêm, báo giá điều chỉnh khi ký | Khoảng một phần năm quỹ | |
| Lúc mở phần khuất, phá dỡ, làm phần nền | Hư hỏng ẩn, khối lượng tăng | Khoảng hai phần năm quỹ, nhiều nhất | |
| Giữa chừng | Giá vật tư đổi, chờ hàng, trễ tiến độ | Khoảng một phần năm quỹ | |
| Hoàn thiện | Làm lại do sai, hao hụt, món thiếu phải mua bù | Khoảng một phần năm quỹ | |
| Sau khi xong | Sửa lỗi nhỏ, dọn dẹp, chi phí chạy việc dồn lại | Phần còn lại, nếu có |
Tỷ lệ chia trên là gợi ý cho việc có phần khuất như sửa nhà. Với việc không có phần khuất, như tổ chức tiệc hay chuyển nhà, rủi ro dồn vào sát ngày diễn ra và ngay sau đó, nên phần quỹ lớn nhất cần sẵn ở tuần cuối. Điều quan trọng là quỹ không bị khoá ở nơi khó rút đúng lúc giai đoạn rủi ro nhất tới.
Nếu bạn để dành dần trong lúc làm, nên để phần dự phòng của giai đoạn sớm có sẵn ngay từ đầu, đừng hẹn sẽ đủ vào tháng sau. Hư hỏng ẩn thường lộ ra trong tuần đầu tiên.
Giữ quỹ dự phòng ở đâu và ai được tiêu
Quỹ dự phòng nằm chung với tiền đã phân cho các hạng mục thì gần như chắc chắn bị tiêu dần mà không ai để ý. Cách đơn giản nhất là tách riêng: một tài khoản khác, một phong bì khác, hoặc ít nhất một dòng riêng trong sổ theo dõi mà chỉ được ghi khi có lý do.
Đặt sẵn quy tắc rút trước khi bắt đầu. Ví dụ: mỗi lần dùng dự phòng phải ghi lý do thuộc loại nào trong các rủi ro đã liệt kê; khoản dùng vượt một mức nhất định, chẳng hạn một phần năm quỹ, phải có cả hai vợ chồng đồng ý; khoản nào thực chất là nâng cấp thì không được lấy từ dự phòng.
Theo dõi tốc độ tiêu dự phòng so với tiến độ việc. Mới đi một phần ba đường mà đã dùng quá nửa quỹ là dấu hiệu cần dừng lại xem: hoặc ước lượng ban đầu sai hệ thống, hoặc phạm vi đang bị nới. Khi việc xong mà quỹ còn dư, phần dư nên quay về quỹ chung hoặc quỹ khẩn cấp của gia đình trước, rồi mới tính đến chuyện mua thêm.
Câu hỏi thường gặp
Dự phòng mười phần trăm có đủ không?
Đủ khi phần lớn bảng dự trù đã có báo giá viết hoặc hợp đồng giá cố định. Nếu còn nhiều dòng ước lượng hoặc đoán, nhất là việc có phần khuất như sửa nhà cũ, tỷ lệ chung nên cao hơn, có khi tới mười lăm đến hai mươi phần trăm.
Có nên tính dự phòng trên tiền cọc không?
Không. Tiền cọc là tiền sẽ quay về hoặc trừ vào thanh toán sau, không phải chi phí phát sinh. Dự phòng chỉ tính trên các khoản chi thật. Riêng rủi ro cọc về muộn thì xử lý ở dòng tiền, không ở dự phòng.
Đã ký hợp đồng trọn gói thì có cần dự phòng nữa không?
Vẫn cần một ít, vì hợp đồng thường có phần ngoài phạm vi, điều khoản điều chỉnh giá vật tư, hoặc khoản gia đình tự lo như điện nước tạm, chi phí chạy việc. Đọc kỹ phần "không bao gồm" để biết dự phòng cần gánh những gì.
Dùng hết dự phòng mà việc chưa xong thì làm sao?
Dừng lại lập lại bảng cho phần còn lại, với số thực tế đã biết. Xem khối nào hạ mức hoặc hoãn được. Tránh lấy quỹ khẩn cấp của gia đình bù vào trước khi đã cắt hết những gì cắt được.
Có nên nói cho bên làm biết mình có dự phòng không?
Không cần thiết. Báo giá và hợp đồng nên làm trên phạm vi đã chốt. Khi bên làm biết bạn có dư một khoản, đề xuất phát sinh có xu hướng tăng theo. Dự phòng là việc nội bộ của gia đình.
Dự phòng còn dư sau khi xong việc thì nên làm gì?
Trước hết bù lại quỹ khẩn cấp nếu đã phải dùng tới, sau đó trả các khoản còn nợ người thân nếu có. Phần còn lại mới dùng cho những món đã hẹn nâng cấp sau, theo đúng thứ tự đã ghi lúc chốt.