Số tiền cần để dành mỗi tháng cho việc lớn không phải lúc nào cũng là tổng chia số tháng. Cách đúng là tính ngược từ từng mốc chi: mốc đầu cần bao nhiêu, còn bao nhiêu tháng tới mốc đó, chia ra; xong mốc đầu mới tính tiếp mốc sau. Khi tiền phải chi theo nhiều đợt, nhất là đợt cọc lớn sớm, chia đều cho cả thời gian thường làm hụt ngay ở mốc đầu.
Bài này nói về chuyện để dành, không bàn về cách cho tiền sinh lời. Bạn sẽ thấy công thức cơ bản, cách lập lịch góp theo đợt, một ví dụ bằng số tròn giả định cho thấy chia đều hụt ở đâu, cách xếp ưu tiên khi nhiều việc lớn chồng nhau, những khoản hay quên khi lập mục tiêu, và cách bù khi có tháng bị hụt.
Bắt đầu từ ngày cần tiền, không từ số tiền mỗi tháng
Nhiều người lập kế hoạch để dành theo kiểu "mỗi tháng cố gắng dành bao nhiêu được bấy nhiêu", rồi chờ xem tới khi nào đủ. Cách này hợp với mục tiêu không có hạn, nhưng việc lớn hầu như luôn có hạn: ngày cưới, ngày nhập học, mùa khô để làm mái, ngày hết hợp đồng thuê nhà. Với việc có hạn, nên đi ngược: ngày cần tiền, số cần có ở ngày đó, rồi mới tới số cần dành mỗi tháng.
Tính ngược cho bạn biết ngay từ đầu kế hoạch có khả thi không. Nếu số cần dành mỗi tháng vượt khả năng thật của gia đình, bạn biết từ hôm nay để điều chỉnh: lùi ngày, thu nhỏ việc, hoặc chia giai đoạn. Biết sớm luôn rẻ hơn phát hiện ra khi chỉ còn hai tháng.
Số cần có ở mỗi mốc nên lấy từ bảng dự trù đã gồm dự phòng, và nếu việc còn xa trên một năm thì đã tính trượt giá. Lấy số chưa có dự phòng để lập kế hoạch để dành là cách chắc chắn nhất để thiếu đúng phần dự phòng khi tới ngày.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: ngày cần tiền thường sớm hơn ngày diễn ra việc. Tiệc cưới diễn ra cuối năm nhưng cọc nhà hàng phải đặt từ giữa năm; nhập học tháng chín nhưng giữ chỗ từ mùa xuân. Ghi ngày của từng khoản cọc trước, rồi mới lập lịch.
Công thức cơ bản và khi nào nó không đủ
Công thức cơ bản: số cần dành mỗi tháng bằng tổng cần có trừ số đã có, chia số tháng còn lại. Công thức này đúng khi toàn bộ tiền được chi một lần ở cuối, như mua một món đồ lớn trả một lần.
Nhưng phần lớn việc lớn chi theo đợt: đặt cọc khi ký, trả theo tiến độ, trả phần còn lại khi xong. Đợt sớm có hạn sớm. Nếu chia đều tổng cho cả thời gian, số dư ở mốc đầu thường chưa đủ cho đợt đầu, dù tới mốc cuối vẫn đủ tổng.
Cách sửa là áp công thức cho từng mốc. Mốc một: số cần cho đợt một trừ số đã có, chia số tháng tới mốc một. Sau mốc một, lấy phần dư nếu có làm "số đã có" cho mốc hai, rồi chia số tiền đợt hai cho số tháng giữa hai mốc. Cứ thế tới mốc cuối. Kết quả là một lịch góp có thể cao ở đầu, thấp dần về sau, hoặc ngược lại, tuỳ cách các đợt chi được xếp.
Nếu lịch góp ra quá dốc ở đầu, có hai hướng: thương lượng với bên làm để giảm tỷ lệ cọc hoặc dời mốc một, hoặc lùi ngày bắt đầu việc vài tháng để có thêm thời gian góp cho đợt đầu.
Lịch góp theo đợt: ví dụ nhà chị Hoa
Các số là số tròn giả định để minh hoạ cách tính, không phải giá thị trường, đơn vị triệu đồng. Việc lớn của nhà chị Hoa cần tổng 130 đã gồm dự phòng, chi ba đợt: 60 ở tháng thứ 6, 40 ở tháng thứ 12, 30 ở tháng thứ 18. Nhà đã có sẵn 13.
| Giai đoạn | Số cần cho đợt | Số đã có đầu giai đoạn | Số tháng | Góp mỗi tháng | Dư sau đợt |
|---|---|---|---|---|---|
| Tháng 1 đến 6 | 60 | 13 | 6 | 8 | 13 + 48 − 60 = 1 |
| Tháng 7 đến 12 | 40 | 1 | 6 | 6,5 | 1 + 39 − 40 = 0 |
| Tháng 13 đến 18 | 30 | 0 | 6 | 5 | 0 + 30 − 30 = 0 |
| Cộng | 130 | 13 | 18 | 117 cả kỳ |
Nếu chia đều, chị Hoa sẽ dành (130 − 13) chia 18, tức 6,5 mỗi tháng. Tới tháng thứ 6, số có là 13 + 6,5 nhân 6 bằng 52, thiếu 8 so với đợt một cần 60. Lịch theo đợt cũng góp tổng 117 như chia đều, nhưng dồn nhiều hơn vào sáu tháng đầu: 8 thay vì 6,5, rồi nhẹ dần còn 5 ở sáu tháng cuối.
Nếu 8 mỗi tháng là quá sức trong sáu tháng đầu, nhà chị có thể thương lượng lại các đợt: đợt một 52, đợt hai 39, dồn phần chênh 9 sang đợt cuối thành 39. Kiểm lại: 52 + 39 + 39 = 130. Khi đó lịch góp đều 6,5 suốt mười tám tháng là vừa khít ở cả ba mốc: tháng 6 có 13 + 39 = 52, tháng 12 thêm 39, tháng 18 thêm 39.
Phép thử nhanh cho mọi lịch góp: cộng dồn số sẽ có ở từng mốc và so với số cần cộng dồn tới mốc đó. Chỉ cần một mốc âm là lịch phải sửa, dù tổng cuối kỳ vẫn khớp.
Nhiều việc lớn chồng nhau: xếp ưu tiên
Việc có hạn cứng đứng trước. Ngày nhập học, ngày hết hợp đồng thuê, ngày cưới đã định không dời được. Việc có hạn mềm như sửa sang, mua sắm, đi chơi xếp sau.
Việc mà lùi thì tốn thêm đứng trước. Mái dột mùa mưa, đồ hỏng ảnh hưởng an toàn. Lùi những việc này thường làm tổng chi tăng.
Mỗi việc một quỹ, ghi riêng. Dù để chung một chỗ, mỗi việc cần một con số riêng. Gộp chung thì việc tới hạn trước sẽ âm thầm lấy tiền của việc sau.
Quỹ khẩn cấp luôn đứng đầu. Trước mọi việc lớn, quỹ khẩn cấp vài tháng chi tiêu cần được giữ đủ. Nếu nó đang thiếu, phần góp đầu tiên dành để lấp nó.
Cộng tổng góp mỗi tháng của mọi việc. Từng việc riêng lẻ có thể khả thi, nhưng cộng lại vượt khả năng. Khi đó lùi việc có hạn mềm, đừng giảm đều tất cả.
Xem lại thứ tự mỗi khi có thay đổi lớn. Thu nhập đổi, gia đình có thêm người, một việc bất ngờ chen vào. Mỗi lần như vậy, xếp lại bảng ưu tiên trước khi tiếp tục góp.
Khoản hay quên khi lập mục tiêu để dành
Các khoản dưới đây thường không nằm trong con số mục tiêu, nên tới ngày vẫn thiếu dù đã góp đủ theo lịch:
- Dự phòng của việc lớn, nếu lấy số từ bảng chưa cộng dự phòng.
- Trượt giá của những việc còn trên một năm nữa mới làm.
- Tiền cọc phải đặt sớm hơn mốc chi chính, có khi trước cả tháng bắt đầu.
- Chi phí trước khi bắt đầu: khảo sát, giấy tờ, đi lại xem hỏi.
- Phí rút tiền, chuyển tiền, hoặc phí rút trước hạn nếu tiền để ở nơi có điều kiện rút.
- Tháng có khoản chi định kỳ lớn trong năm làm phần góp tháng đó hụt.
- Khoản chi ngay sau khi việc xong: dọn dẹp, mua bù, cảm ơn người giúp.
Khoản phí rút tiền đáng để ý riêng. Tiền để dành cho việc có hạn gần nên nằm ở nơi rút ra được đúng lúc cần mà không mất phí hay mất phần đã tích luỹ; nếu có điều kiện rút, ghi điều kiện đó vào lịch cạnh từng mốc chi.
Khi một tháng bị hụt
Tháng hụt sẽ đến, nhất là với kế hoạch dài trên một năm. Xử lý theo thứ tự:
- Ghi rõ tháng đó góp được bao nhiêu, hụt bao nhiêu so với lịch, vì lý do gì.
- Nếu lý do là một lần, như một khoản chi đột xuất, chia phần hụt cho các tháng còn lại trước mốc gần nhất và cộng vào lịch góp.
- Nếu phần cộng thêm vượt khả năng, xem có thể dời mốc gần nhất hoặc giảm đợt chi đó bằng thương lượng không.
- Nếu lý do là lâu dài, như thu nhập giảm, tính lại toàn bộ lịch từ đầu với khả năng mới, không vá từng tháng.
- Nếu lịch mới không còn khả thi, quay lại bảng dự trù để cắt bớt hoặc chia giai đoạn, trước khi việc bắt đầu.
- Không rút từ quỹ khẩn cấp để bù tháng hụt, trừ khi đó là đợt chi có hạn cứng sắp tới và đã không còn cách khác.
Một hai tháng hụt trong kế hoạch mười tám tháng là bình thường. Điều làm kế hoạch đổ không phải tháng hụt mà là việc không ghi lại và không điều chỉnh, để tới mốc chi mới phát hiện thiếu một khoản lớn. Ghi tháng hụt ngay cả khi đã bù xong, để cuối kỳ nhìn lại thấy được nhịp thật của gia đình mình.
Giữ nhịp để dành: vài thói quen nhỏ
Góp ngay ngày nhận tiền, không đợi cuối tháng xem còn bao nhiêu. Phần góp được tách ra trước, chi tiêu tháng đó tự co theo phần còn lại. Đây là thói quen đơn giản nhất và hiệu quả nhất, vì nó bỏ được bước phải quyết định mỗi tháng.
Đặt tên cho từng khoản để dành theo đúng việc, như "quỹ mái nhà" hay "quỹ con vào lớp một", thay vì "tiền tiết kiệm". Khi định rút ra cho việc khác, cái tên làm người rút dừng lại nghĩ thêm một chút.
Mỗi tháng nhìn một con số: số đã có so với số cần có ở mốc gần nhất, viết dưới dạng phần trăm. Nhìn một con số tăng dần dễ giữ động lực hơn nhìn tổng còn thiếu. Khi có khoản thu bất thường như thưởng, tiền bán đồ cũ, quy ước trước một tỷ lệ cho quỹ việc lớn, phần còn lại thoải mái tiêu, để không phải giằng co mỗi lần.
Câu hỏi thường gặp
Chia đều tổng cần có cho số tháng có được không?
Được khi tiền chi một lần ở cuối. Khi việc chi theo nhiều đợt, nhất là có đợt cọc lớn ở đầu, nên tính riêng cho từng mốc. Chia đều thường đủ tổng ở cuối nhưng thiếu ở mốc đầu.
Số cần có nên lấy từ đâu?
Lấy từ bảng dự trù đã gồm dự phòng. Nếu việc còn trên một năm, nhân thêm hệ số trượt giá cho từng nhóm chi. Lấy số chưa có dự phòng là cách thường gặp nhất khiến tới ngày vẫn thiếu dù đã góp đúng lịch.
Nhiều việc lớn cùng lúc thì góp thế nào?
Giữ quỹ khẩn cấp đủ trước, rồi xếp việc theo hạn cứng và theo mức tốn thêm nếu lùi. Mỗi việc một con số riêng. Cộng tổng góp mỗi tháng của mọi việc, vượt khả năng thì lùi việc có hạn mềm.
Tiền để dành cho việc lớn nên để ở đâu?
Bài này không bàn chuyện sinh lời. Nguyên tắc chung cho tiền có hạn dùng là rút ra được đúng lúc cần mà không mất phí hay mất phần đã tích luỹ. Ghi điều kiện rút nếu có vào lịch cạnh từng mốc chi.
Bị hụt vài tháng liền thì nên làm gì?
Tính lại toàn bộ lịch với khả năng góp mới, đừng vá từng tháng. Nếu lịch mới không khả thi, quay lại bảng dự trù để cắt bớt, chia giai đoạn hoặc dời ngày bắt đầu, trước khi ký hợp đồng hay đặt cọc.
Có nên dùng tiền thưởng để góp hết vào quỹ việc lớn không?
Nên quy ước trước một tỷ lệ, ví dụ một nửa hoặc hai phần ba vào quỹ, phần còn lại để gia đình tiêu thoải mái. Góp hết dễ làm cả nhà mệt mỏi và về sau khó giữ nhịp để dành đều đặn.