Một bảng dự trù kinh phí dùng được cho việc lớn cần năm thứ: đủ hạng mục, thời điểm chi của từng hạng mục, cách bạn ra con số, mức chắc chắn của con số đó, và một khoản dự phòng tính trên phần chưa chắc. Lập theo bảy bước dưới đây, từ liệt kê thô tới bản chốt, mất khoảng hai đến ba buổi tối cho một việc như sửa nhà, cưới hỏi hay chuyển nhà.
Phần lớn gia đình hụt tiền không phải vì tính sai giá từng món, mà vì quên hẳn một số khoản hoặc dồn tất cả về một con số tổng không biết chi lúc nào. Bài này đi qua cách dựng bảng, mẫu cột nên có, cách quét để không sót hạng mục, một ví dụ tính bằng số tròn giả định, và những lỗi hay gặp ở chính tấm bảng.
Bảng dự trù khác danh sách mua sắm ở chỗ nào
Danh sách mua sắm trả lời câu hỏi "cần mua gì". Bảng dự trù trả lời thêm ba câu nữa: tiền ra lúc nào, con số từ đâu ra, và nếu sai thì sai nhiều tới đâu. Thiếu ba câu đó, con số tổng cuối cùng chỉ là một ước đoán đẹp, nhìn thì yên tâm nhưng không giúp bạn chuẩn bị tiền mặt đúng lúc.
Ví dụ cùng một việc sửa bếp. Danh sách mua sắm ghi: tủ bếp, bếp từ, máy hút mùi, gạch ốp. Bảng dự trù ghi thêm: tủ bếp phải đặt cọc trước khi thợ điện nước làm xong, vì xưởng cần ba đến bốn tuần; con số tủ bếp lấy từ một báo giá có bản vẽ nên khá chắc; còn phần điện nước âm tường mới chỉ hỏi miệng nên còn có thể lệch nhiều. Nhìn vào đó, bạn biết ngay chỗ nào cần xin thêm báo giá và chỗ nào cần để dự phòng dày hơn.
Bảng dự trù cũng khác bảng theo dõi chi tiêu. Bảng dự trù làm trước khi tiêu, để quyết định có làm hay không và làm ở mức nào. Bảng theo dõi làm trong lúc tiêu, để biết đang đi đúng hay lệch. Nên dựng bảng dự trù sao cho sau này chỉ cần thêm cột "đã chi" là thành bảng theo dõi, khỏi phải chép lại từ đầu.
Bảy bước lập bảng dự trù
Làm lần lượt, không nhảy bước. Bước nào chưa có thông tin thì ghi "chưa biết" thay vì để trống, vì ô trống rất dễ bị đọc nhầm thành số không.
- Viết một câu mô tả việc sẽ làm: làm gì, ở đâu, cho bao nhiêu người, xong trước ngày nào. Câu này giữ cho cả nhà không âm thầm phóng to phạm vi khi đang làm.
- Liệt kê thô mọi hạng mục nghĩ ra được, chưa cần số. Càng nhiều dòng càng tốt, gộp lại sau.
- Gom thành khối từ năm đến tám khối lớn, mỗi khối là một nhóm việc có chung người làm hoặc chung thời điểm chi.
- Ghi thời điểm chi cho từng dòng: trước khi bắt đầu, trong lúc làm, hay sau khi xong. Dòng nào phải đặt cọc thì tách cọc ra một dòng riêng.
- Ra con số và ghi nguồn: báo giá viết, hỏi người đã làm, tự ước theo tỷ lệ, hay đoán. Nguồn quyết định độ chắc.
- Tính dự phòng theo độ chắc: dòng có báo giá viết để ít, dòng ước đoán để nhiều, rồi cộng lại thành một dòng dự phòng chung.
- So với tiền có thể có đúng lúc cần và chốt: làm đủ, làm theo giai đoạn, hay cắt bớt. Ghi lại ngày chốt và ai đồng ý.
Bước bảy là bước hay bị bỏ qua nhất. Không chốt thì bảng cứ được sửa mãi, mỗi lần sửa lại thêm một món "tiện thể làm luôn", và con số cuối cùng trôi xa khỏi khả năng của gia đình mà không ai nhận ra lúc nào.
Mẫu cột nên có trong bảng
Bảng dưới đây không phải bảng hạng mục của một việc cụ thể mà là bộ khung cột, dùng được cho mọi việc lớn. Cột cuối để trống cho bạn tự điền khi lập bảng của nhà mình.
| Cột | Dùng để làm gì | Cách điền | Số của bạn |
|---|---|---|---|
| Khối | Gom dòng để nhìn tổng từng phần | Tên ngắn: chuẩn bị, làm chính, hoàn thiện, sau khi xong | |
| Hạng mục | Một việc hoặc một món cụ thể | Đủ cụ thể để người khác đọc hiểu, tránh ghi "đồ linh tinh" | |
| Khi nào chi | Sắp tiền mặt theo mốc | Tuần hoặc tháng, ghi rõ cọc và phần còn lại | |
| Cách ước lượng | Biết con số dựa vào đâu | Báo giá viết, hỏi người quen, tỷ lệ, đoán | |
| Độ chắc | Quyết định dự phòng | Cao, vừa, thấp | |
| Số dự trù | Con số dùng để cộng | Một số duy nhất, không ghi khoảng | |
| Dự phòng của dòng | Cộng lại thành dự phòng chung | Số dự trù nhân tỷ lệ theo độ chắc | |
| Ai lo | Tránh hai người cùng mua hoặc không ai mua | Tên người chịu trách nhiệm | |
| Ghi chú | Điều kiện, câu đã hỏi, chỗ còn nghi | Ngắn, có ngày ghi |
Một mẹo nhỏ: cột "Số dự trù" chỉ ghi một con số, không ghi "từ năm đến tám". Khoảng giá nên chuyển sang cột "Độ chắc" và phần dự phòng. Ghi khoảng vào cột số làm phép cộng cuối cùng mất ý nghĩa, vì mỗi người đọc lại tự chọn đầu thấp hay đầu cao theo tâm trạng.
Ba cách quét để không sót hạng mục
Quét theo dòng thời gian. Hình dung việc từ hôm nay tới ba tháng sau khi xong, đi từng tuần. Tuần này cần gặp ai, đi đâu, ký gì, mua gì. Cách này bắt được các khoản trước khi bắt đầu như khảo sát, giấy tờ, đặt cọc, và các khoản sau khi xong như dọn dẹp, bảo hành, sửa lỗi nhỏ.
Quét theo người tham gia. Liệt kê mọi người sẽ có mặt: người làm, người chở hàng, người nhà đến giúp, khách, người trông con khi bố mẹ bận. Mỗi người thường kéo theo một khoản: tiền công, nước uống, bữa ăn, xe đi lại, quà cảm ơn.
Quét theo nơi chốn và đồ vật. Đi một vòng nơi sẽ diễn ra việc, nhìn từng góc. Ổ điện có đủ không, lối đi có vừa không, đồ cũ để đâu khi đang làm, rác thải chở đi đâu. Mỗi câu trả lời "chưa biết" là một dòng cần thêm vào bảng.
Hỏi một người vừa làm việc tương tự. Câu hỏi hiệu quả nhất không phải "hết bao nhiêu" mà là "khoản nào làm anh chị bất ngờ nhất". Ba người khác nhau thường kể ra ba khoản khác nhau, và cả ba đều đáng ghi.
Đọc lại báo giá tìm chữ "chưa bao gồm". Mọi thứ nằm sau chữ đó đều phải thành một dòng trong bảng của bạn, kể cả khi bên báo giá nói "cái đó nhỏ thôi".
Khoản hay quên của chính tấm bảng
Đây là những khoản không thuộc riêng việc nào mà lặp lại ở gần như mọi việc lớn, và rất hay vắng mặt trong bảng dự trù:
- Đi lại để xem, hỏi giá, giám sát: xăng xe, gửi xe, ăn trưa ngoài, mỗi lần nhỏ nhưng cộng lại đáng kể.
- Ngày công nghỉ làm của người lo việc, nhất là người làm theo giờ hoặc tự kinh doanh.
- Phí giao hàng, phí lên tầng, phí chở rác, phí chuyển khoản liên ngân hàng khi trả nhiều lần.
- Nước uống, bữa phụ cho người làm, phong bì bồi dưỡng theo thói quen từng nơi.
- Đồ mua hai lần vì mua lần đầu sai cỡ, sai màu, thiếu số lượng.
- Ăn uống của cả nhà những ngày bận việc, không nấu được.
- Lệ phí giấy tờ, xác nhận, công chứng nếu việc có liên quan, theo biểu phí hiện hành.
- Khoản sau khi xong: dọn dẹp, sửa lỗi nhỏ, mua bù món thiếu, quà cảm ơn người giúp.
Cách đơn giản để bắt các khoản này là thêm một khối riêng tên "chi phí chạy việc" ở cuối bảng. Nhiều nhà thấy khối này chiếm từ năm đến mười phần trăm tổng dự trù, đủ lớn để làm hụt nếu bị bỏ quên, đủ nhỏ để không ai nghĩ tới khi lập bảng.
Tình huống minh hoạ: chị Hạnh lập bảng cho việc sửa bếp và phòng tắm
Các số dưới đây là số tròn giả định để minh hoạ cách cộng, không phải giá thị trường, đơn vị là triệu đồng. Chị Hạnh liệt kê thô được hai mươi mấy dòng, gom lại thành tám khối: tháo dỡ và chở phế thải 6, điện nước âm tường 14, ốp lát 18, tủ bếp 30, thiết bị vệ sinh 12, thiết bị bếp 16, sơn 4, chi phí chạy việc gồm ăn ngoài và đi lại 5.
Cộng tám khối: 6 + 14 + 18 + 30 + 12 + 16 + 4 + 5 = 105. Chị để dự phòng mười phần trăm vì phần điện nước mới chỉ hỏi miệng: 10,5. Tổng cần có là 115,5. Số tiền gia đình có thể có trước ngày khởi công là 100, thiếu 15,5.
Ở bước chốt, chị không cắt dự phòng mà xét lại hai khối lớn. Tủ bếp chuyển từ mức thoải mái sang mức vừa, bớt 6. Thiết bị bếp chỉ thay máy hút mùi, giữ bếp cũ thêm một năm, bớt 10. Tổng trước dự phòng còn 105 − 16 = 89. Dự phòng mười phần trăm là 8,9. Tổng mới là 97,9, nằm trong 100 và còn dư 2,1.
Điều đáng học không nằm ở con số mà ở thứ tự: chị chốt khi bảng đã đủ dòng và đã có dự phòng, rồi mới cắt ở những khối có thể hoãn. Nếu cắt từ lúc mới liệt kê thô, rất dễ cắt nhầm phần điện nước âm tường, thứ mà làm lại sau này tốn hơn nhiều.
Lỗi hay gặp khi lập bảng
Các lỗi dưới đây làm bảng trông gọn gàng nhưng dẫn tới hụt tiền giữa chừng:
- Bắt đầu từ con số tổng mong muốn rồi chia ngược xuống từng khối, thay vì cộng từ dưới lên.
- Ghi khoảng giá vào cột số, đến lúc cộng thì mỗi người hiểu một kiểu.
- Không tách tiền cọc khỏi phần còn lại, nên không biết tuần nào cần nhiều tiền mặt nhất.
- Tính dự phòng một tỷ lệ cố định cho cả bảng, kể cả những dòng đã có hợp đồng giá cố định.
- Lập bảng một mình rồi đưa cả nhà xem, thay vì để người cùng chi góp dòng ngay từ bước liệt kê.
- Không ghi ngày chốt, nên ba tuần sau không ai nhớ con số nào là bản cuối.
Sửa được hai lỗi đầu đã tránh được phần lớn chuyện hụt tiền. Bốn lỗi sau ít gây hụt lớn hơn nhưng hay sinh ra cãi nhau trong nhà, vì mỗi người cầm một phiên bản khác nhau của cùng một tấm bảng.
Câu hỏi thường gặp
Lập bảng dự trù nên dùng giấy hay bảng tính trên máy?
Dùng cái nào cả nhà cùng xem và cùng sửa được. Giấy hợp để liệt kê thô và bàn bạc, bảng tính hợp để cộng và cập nhật. Nhiều nhà liệt kê trên giấy ở bước hai, rồi mới chép sang bảng tính từ bước ba trở đi.
Một bảng dự trù nên có bao nhiêu dòng?
Đủ để mỗi dòng là một việc hoặc một món có thể hỏi giá riêng. Việc lớn như sửa nhà thường từ ba mươi đến sáu mươi dòng gom trong năm đến tám khối. Ít hơn hai mươi dòng thường là đang gộp quá thô.
Chưa có báo giá thì ghi số nào vào bảng?
Ghi con số tốt nhất bạn có, ghi rõ nguồn là ước lượng hoặc đoán, đánh độ chắc thấp và để dự phòng dày cho dòng đó. Khi có báo giá viết thì thay số và hạ dự phòng xuống.
Có cần đưa khoản tiền sẽ nhận lại như tiền cọc vào bảng không?
Có, nhưng ghi ở phần tiền vào riêng, kèm mốc dự kiến nhận lại. Không trừ thẳng vào tổng chi, vì tiền cọc thường phải đặt trước và chỉ về sau khi việc xong, có khi trễ vài tuần.
Khi nào thì coi bảng dự trù là đã chốt?
Khi mọi dòng đã có số, dự phòng đã tính, tổng đã so với số tiền có thể có đúng lúc cần, và những người cùng chi đã đồng ý. Ghi ngày chốt lên bảng, sau đó mọi thay đổi đều ghi thành dòng phát sinh.
Có nên dùng lại bảng của người khác làm mẫu không?
Nên dùng để quét xem mình có sót khối nào không, nhưng không nên chép số. Quy mô, nơi ở, thời điểm và lựa chọn của mỗi nhà khác nhau, nên số của người khác chỉ cho biết cấu trúc, không cho biết giá.