Phần lớn vốn mở một cửa hàng tạp hoá nằm ở lô hàng nhập đầu và tiền quay vòng để nhập lại, không nằm ở sửa sang. Muốn dự trù đúng, bạn ước lượng hàng theo nhóm, tính tiền kệ tủ theo diện tích, rồi để riêng một khoản quay vòng khoảng một phần ba lô hàng đầu, cộng dự phòng cho hàng chậm bán và hàng hết hạn.
Cửa hàng tạp hoá khác quán ăn uống ở chỗ hàng nằm trên kệ là tiền đứng yên. Mỗi món bán chậm là một phần vốn bị giữ lại; mỗi món hết hạn là vốn mất hẳn. Bài này đi theo đúng đường đi của tiền trong một cửa hàng tạp hoá nhỏ: vào hàng, vào kệ, vào tiền lẻ, vào nhập lại, kèm một ví dụ tính bằng số giả định.
Vốn tạp hoá nằm ở đâu
Với quán cà phê, quán ăn, phần lớn tiền đi vào sửa sang và thiết bị. Với tạp hoá, nhất là khi mở ngay tại nhà mặt đường hoặc thuê một gian nhỏ đã sẵn tường sàn, hàng hoá thường chiếm hơn một nửa tổng vốn. Kệ, tủ mát, quầy tính tiền là khối thứ hai. Sửa sang chỉ còn là lát lại nền, thêm đèn, làm mái hiên, nên thường là khối nhỏ.
Khối dễ quên nhất là tiền quay vòng. Bạn bán được hàng thì phải nhập lại ngay, nhưng không phải món nào bán hết cùng lúc. Trong khi chờ món chậm bán, món nhanh như nước, mì, gia vị, sữa đã hết và cần nhập. Nếu toàn bộ tiền đã nằm trên kệ, bạn sẽ phải để kệ trống món đắt khách, đúng lúc khách bắt đầu quen.
Khối thứ tư là chi phí cố định hằng tháng: tiền thuê nếu không phải nhà mình, điện cho tủ mát và đèn, tiền công người đứng quầy, phí thuê bao bán hàng, túi đựng. Khối thứ năm là giấy tờ và biển hiệu, nhỏ nhưng không bỏ qua được. Khi viết bảng dự trù, bạn đi đúng theo năm khối này, khối hàng hoá chia nhỏ theo nhóm như mục dưới.
Ước lượng lô hàng đầu theo nhóm
Thay vì đoán một con số tổng, chia hàng thành nhóm và ghi tốc độ bán dự kiến. Tỷ trọng dưới đây là ví dụ giả định cho một cửa hàng khu dân cư, bạn chỉnh theo khách quanh nhà mình.
| Nhóm hàng | Tỷ trọng giả định trong lô đầu | Tốc độ bán | Lưu ý khi nhập | Số của bạn |
|---|---|---|---|---|
| Đồ uống, nước, sữa | 25% | Nhanh | Cần tủ mát; nhập ít, nhập thường | |
| Mì, gạo, đồ khô | 20% | Nhanh đến vừa | Xem hạn dùng, chiếm nhiều chỗ kệ | |
| Gia vị, dầu ăn, nước chấm | 15% | Vừa | Nhiều mã nhỏ, dễ thiếu sót khi kiểm | |
| Bánh kẹo, đồ ăn vặt | 15% | Vừa, có mùa | Hạn dùng ngắn, dễ tồn sau dịp lễ | |
| Hoá phẩm, giấy, đồ vệ sinh | 15% | Chậm đến vừa | Ít hết hạn, giữ vốn lâu | |
| Đồ dùng lặt vặt, văn phòng phẩm | 10% | Chậm | Nhập thử ít, xem khách hỏi gì |
Sáu nhóm cộng đúng 100 phần trăm. Nguyên tắc chung là nhóm bán nhanh thì nhập vừa đủ một tuần, nhóm bán chậm nhập ít mã, mỗi mã vài đơn vị, rồi bổ sung theo câu khách hỏi. Lô đầu nhỏ mà đủ mã quan trọng hơn lô đầu to mà dồn vào vài mã.
Kệ, tủ và thiết bị cần tính riêng
Khối này tính theo diện tích và theo nhóm hàng cần bảo quản lạnh. Danh sách thường gặp:
- Kệ sắt hoặc kệ gỗ ốp tường: đo chiều dài tường, chiều cao vừa tầm với, tính số tầng.
- Kệ giữa hai mặt nếu cửa hàng đủ rộng để khách đi vòng.
- Tủ mát đồ uống, tủ đông nếu bán kem, đá, đồ đông lạnh; mỗi tủ là thêm một khoản điện hằng tháng.
- Quầy tính tiền, ngăn kéo tiền, máy quét mã, máy in hoá đơn nếu dùng.
- Camera ở quầy và lối ra vào, ổ cắm và đường điện riêng cho tủ.
- Xe đẩy hàng, thang nhỏ để lấy hàng tầng trên, kệ kho phía sau.
- Mái hiên, đèn biển, đèn trong cửa hàng đủ sáng để khách đọc được hạn dùng.
Khi xin báo giá, hỏi rõ giá đã gồm vận chuyển và lắp đặt chưa, tủ mát có bảo hành bao lâu và ai sửa. Tủ mát hỏng trong mùa nóng là mất hàng trong tủ, nên một bên sửa nhanh ở gần quan trọng hơn chênh lệch vài phần trăm giá mua.
Chín khoản hay quên khi mở tạp hoá
Tiền lẻ đầu ngày. Một xấp tiền lẻ để thối cho khách, nằm cố định trong ngăn kéo, không được tính là tiền bán hàng.
Hàng hết hạn và hàng móp méo. Gần như cửa hàng nào cũng có một phần hàng phải bỏ hoặc bán giảm. Không tính trước, bạn sẽ tưởng mình lỗ vì bán rẻ.
Hàng thử nghiệm không bán được. Vài mã nhập theo cảm tính nằm trên kệ cả năm. Để riêng một khoản nhỏ cho những lần thử này.
Điện cho tủ mát chạy cả ngày đêm. Hoá đơn điện của nhà mở tạp hoá thường tăng rõ so với lúc chỉ để ở, nhất là khi có hai tủ trở lên.
Túi đựng, giấy gói, băng keo. Khoản nhỏ mỗi ngày, cộng cả tháng không nhỏ.
Hao hụt do mất hàng, đếm sai. Cửa hàng mở cửa rộng, nhiều mã nhỏ thì hao hụt là chuyện thường; kiểm kho định kỳ giúp thấy sớm.
Đổi trả với nhà cung cấp. Không phải bên nào cũng nhận đổi hàng cận hạn; hỏi trước, ghi lại điều kiện.
Ngày công nhập hàng. Đi chợ đầu mối, chở hàng về, xếp lên kệ tốn thời gian và tiền xăng xe, dù không có hoá đơn.
Sửa nhỏ nhà mình khi mở tại nhà. Mở cửa hàng tại nhà thường kéo theo làm lại cửa cuốn, nền trước, mái hiên, dời đồ đạc sinh hoạt vào trong.
Tiền quay vòng và công nợ nhà cung cấp
Cách ước lượng dễ dùng: tiền quay vòng bằng khoảng một phần ba giá trị lô hàng đầu, rồi chỉnh theo hai yếu tố. Yếu tố thứ nhất là nhà cung cấp có cho gối đầu hay không. Nếu một số bên chỉ thu tiền lô trước khi giao lô sau, bạn cần ít tiền quay vòng hơn; nếu tất cả đều thu tiền ngay, cần nhiều hơn.
Yếu tố thứ hai là tỷ lệ hàng bán nhanh. Cửa hàng bán chủ yếu đồ uống, mì, gạo quay vòng nhanh, tiền về sau vài ngày; cửa hàng thiên về hoá phẩm, đồ dùng thì tiền nằm trên kệ lâu hơn. Nhóm sau cần tiền quay vòng lớn hơn so với lô đầu.
Có hai điều nên tránh. Một là dùng tiền quay vòng để mua thêm mã mới khi thấy cửa hàng hàng xóm có; khi đó món đang bán chạy sẽ trống kệ. Hai là coi gối đầu của nhà cung cấp như tiền của mình. Gối đầu là khoản phải trả, nên trong sổ hãy ghi rõ bạn đang nợ ai bao nhiêu và hạn trả, để không bị dồn nhiều khoản cùng đến hạn vào một tuần bán chậm.
Cuối mỗi tháng, so ba số: giá trị hàng trên kệ, tiền mặt và tiền trong tài khoản, số đang nợ nhà cung cấp. Nếu hàng trên kệ tăng mà tiền giảm, vốn đang bị giữ ở hàng chậm bán, cần xem lại danh sách mã.
Tình huống giả định: tạp hoá của chị Hạnh
Số dưới đây là số tròn giả định để minh hoạ, đơn vị tự quy đổi, không phải giá hàng thật. Chị Hạnh mở tạp hoá ở gian trước nhà mình, không mất tiền thuê. Lô hàng đầu dự trù 60 đơn vị theo tỷ trọng ở bảng trên. Kệ, hai tủ mát, quầy tính tiền dự trù 20 đơn vị. Sửa nhỏ gian trước gồm lát nền, đèn, mái hiên 8 đơn vị. Giấy tờ và biển 2 đơn vị.
Phần đặt vào một lần là 60 + 20 + 8 + 2 = 90 đơn vị. Chị đặt dự phòng 10 phần trăm cho phần này, tức 9 đơn vị, chủ yếu để bù hàng hết hạn, hàng thử không bán được và phát sinh khi lắp tủ. Tiền quay vòng lấy một phần ba lô hàng đầu: 60 chia 3 là 20 đơn vị. Tổng dự trù: 90 + 9 + 20 = 119 đơn vị.
Chị có 100 đơn vị, thiếu 19. Chị không cắt tiền quay vòng mà cắt ba chỗ khác. Một, mua một tủ mát thay vì hai, kệ tủ còn 14 đơn vị. Hai, lùi mái hiên sang tháng thứ hai, sửa nhỏ còn 4 đơn vị. Ba, bỏ hẳn nhóm đồ dùng lặt vặt trong lô đầu (10 phần trăm, tức 6 đơn vị), chờ khách hỏi mới nhập, lô đầu còn 54 đơn vị.
Tính lại: phần đặt vào một lần là 54 + 14 + 4 + 2 = 74 đơn vị; dự phòng 10 phần trăm là 7,4 đơn vị; tiền quay vòng một phần ba lô đầu là 18 đơn vị. Tổng mới 74 + 7,4 + 18 = 99,4 đơn vị, vừa trong số chị có. Điều đáng chú ý là cả ba chỗ cắt đều lùi được về sau, còn tiền quay vòng thì không lùi được, vì thiếu nó là kệ trống ngay tuần thứ hai.
Lịch chi theo tuần trước và sau khi mở
Thứ tự dưới đây giúp tiền ra đúng lúc, không phải nhập hàng khi kệ chưa lắp xong:
- Tuần thứ tư trước khi mở: khảo sát khách quanh nhà, đếm cửa hàng gần đó, ghi những món khách phải đi xa mới mua được.
- Tuần thứ ba: sửa nền, điện, đèn, mái hiên; nộp hồ sơ đăng ký kinh doanh theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký nơi đặt cửa hàng.
- Tuần thứ hai: lắp kệ, tủ, quầy; xin bảng giá và điều kiện giao hàng của vài nhà cung cấp.
- Tuần trước khi mở: nhập lô đầu nhóm bán chậm trước để xếp kệ, nhóm bán nhanh nhập sát ngày.
- Tuần đầu bán: ghi lại mỗi lần khách hỏi món không có; nhập lại nhóm bán nhanh.
- Cuối tháng đầu: kiểm kho lần đầu, so hàng còn với hàng nhập, xem nhóm nào giữ vốn lâu.
- Tháng thứ hai và thứ ba: điều chỉnh tỷ trọng nhóm hàng, dùng phần dự phòng còn lại cho mã khách hỏi nhiều.
Đi theo lịch này, tiền hàng ra sau tiền kệ, và lô nhóm bán nhanh không phải nằm chờ cả tuần trong lúc thợ đang lắp tủ.
Câu hỏi thường gặp
Mở tạp hoá tại nhà có cần dự trù tiền thuê không?
Không có tiền thuê, nhưng vẫn nên ghi một dòng cho chi phí dùng nhà: điện tăng, sửa gian trước, dời đồ sinh hoạt. Nếu cho người khác thuê gian đó được, phần tiền thuê bỏ lỡ cũng nên được nhìn thấy khi tính lãi lỗ.
Lô hàng đầu nên đủ bán trong bao lâu?
Nhóm bán nhanh như đồ uống, mì, gạo chỉ cần đủ khoảng một tuần, vì nhập lại dễ. Nhóm bán chậm nhập ít mã, mỗi mã vài đơn vị. Lô đầu đủ mã quan trọng hơn lô đầu nhiều hàng của vài mã.
Tiền quay vòng nên để bao nhiêu so với lô hàng đầu?
Cách ước lượng thường dùng là khoảng một phần ba giá trị lô đầu, tăng lên nếu nhà cung cấp đều thu tiền ngay và hàng thiên về nhóm bán chậm, giảm xuống nếu có gối đầu và chủ yếu bán hàng nhanh.
Dự phòng hàng hết hạn nên tính thế nào?
Không có tỷ lệ chung cho mọi cửa hàng. Tháng đầu, bạn tính gộp vào dự phòng của phần đặt vào một lần. Sau ba tháng, xem sổ kiểm kho để biết tỷ lệ hàng phải bỏ thật của cửa hàng mình, rồi dùng tỷ lệ đó cho các tháng sau.
Có nên nhập theo giá ưu đãi khi mua số lượng lớn không?
Chỉ nên với món bán nhanh và hạn dùng dài. Mua nhiều để được giá tốt mà hàng nằm lâu là đổi tiền quay vòng lấy một khoản lợi nhỏ, dễ làm kệ trống món khác.
Làm sao biết vốn đang bị giữ ở hàng chậm bán?
Cuối mỗi tháng so giá trị hàng trên kệ với tiền mặt và số nợ nhà cung cấp. Hàng tăng, tiền giảm trong khi doanh thu không giảm là dấu hiệu vốn đang nằm ở những mã bán chậm.