Chuẩn bị tài chính trước khi cha mẹ cần chăm sóc gồm năm việc làm từ khi cha mẹ còn khoẻ: kiểm kê thu nhập và tài sản của cha mẹ, gom giấy tờ quan trọng vào một chỗ, bắt đầu một quỹ chung nhỏ, sửa nhà phòng ngã, và nói chuyện với cha mẹ về mong muốn của họ. Làm sớm thì tốn ít, có thời gian chọn lựa; để tới khi cha mẹ ốm mới làm thì vừa gấp vừa đắt.
Phần lớn gia đình bắt đầu nghĩ tới chuyện này sau một lần cha mẹ ngã hoặc nhập viện. Lúc đó mọi việc dồn cùng lúc: tìm giấy tờ, gom tiền, sửa nhà, thuê người. Bài này đưa ra lịch việc theo từng năm, cách kiểm kê, danh sách giấy tờ, và cách mở đầu câu chuyện với cha mẹ. Các con số minh hoạ là số tròn giả định quy về đơn vị, không phải mức khuyến nghị.
Lịch việc theo giai đoạn của cha mẹ
Bảng dưới không gắn với một tuổi cố định, vì sức khoẻ mỗi người khác nhau. Dùng các dấu hiệu để biết đang ở giai đoạn nào và việc gì nên làm.
| Giai đoạn | Dấu hiệu | Việc về tiền nên làm | Việc khác nên làm |
|---|---|---|---|
| Còn khoẻ, tự lo | Đi lại, sinh hoạt bình thường, khám định kỳ | Kiểm kê tài chính, mở quỹ nhỏ, góp đều | Gom giấy tờ, nói chuyện về mong muốn |
| Bắt đầu chậm lại | Đi lại chậm, quên vặt, ngại ra ngoài | Tăng góp quỹ, dự trù sửa nhà | Sửa nhà phòng ngã, lắp chuông gọi |
| Cần giúp một phần | Cần người đi khám cùng, cần giúp tắm rửa | Chốt cách chia giữa anh chị em | Tìm hiểu trước các hình thức thuê người chăm |
| Cần chăm thường xuyên | Cần người cả ngày hoặc ban đêm | Quỹ đệm lên sáu tháng chi đều | Thực hiện phương án đã chuẩn bị |
Việc ở giai đoạn đầu thường tốn rất ít tiền nhưng tốn thời gian và cần nhiều cuộc trò chuyện. Đó là lý do nhiều nhà bỏ qua. Nhưng đến giai đoạn ba, bốn, gia đình nào đã làm đủ việc giai đoạn đầu thường xoay xở nhẹ nhàng hơn hẳn.
Kiểm kê tài chính của cha mẹ: cần biết những gì
Kiểm kê không có nghĩa các con quản lý tiền của cha mẹ. Mục đích là khi cần, các con biết nguồn nào có, ở đâu, ai liên hệ. Hỏi nhẹ nhàng, tôn trọng việc cha mẹ không muốn nói chi tiết.
- Thu nhập đều: lương hưu, trợ cấp, tiền cho thuê, nhận vào ngày nào, qua tài khoản hay tiền mặt.
- Tiền để dành: có hay không, ở dạng nào, ai biết cách rút khi cha mẹ không tự đi được.
- Thẻ bảo hiểm y tế: còn hạn tới khi nào, mức hưởng, nơi đăng ký khám ban đầu.
- Bảo hiểm khác nếu có: loại gì, quyền lợi gì, liên hệ ai khi cần.
- Khoản nợ hoặc khoản cho vay: để các con không bất ngờ về sau.
- Chi tiêu đều của cha mẹ: điện nước, ăn uống, thuốc, hiếu hỉ, đóng góp họ hàng.
- Tài sản lớn: nhà đất đứng tên ai, giấy tờ để đâu; chỉ cần biết, không cần bàn chia.
Sau kiểm kê, viết một trang tóm tắt, cha mẹ giữ một bản, người con được cha mẹ tin giao giữ một bản. Trang này không cần ghi số dư chính xác, chỉ cần các nguồn và cách liên hệ. Mỗi năm cập nhật một lần, nhân dịp sinh nhật cha mẹ hay đầu năm.
Giấy tờ cần gom vào một chỗ
Lúc cha mẹ nhập viện gấp, việc mất thời gian nhất thường là đi tìm giấy tờ. Một túi hồ sơ để ở chỗ cả nhà biết giải quyết được việc này.
- Căn cước của cha mẹ, bản chính để chỗ cha mẹ quen giữ, bản sao trong túi hồ sơ.
- Thẻ bảo hiểm y tế hoặc thông tin thẻ trên ứng dụng định danh, cùng ghi chú hạn thẻ.
- Sổ khám bệnh, kết quả xét nghiệm gần nhất, đơn thuốc đang dùng, ghi chú dị ứng thuốc nếu có.
- Danh sách số điện thoại: các con, người chăm, hàng xóm thân, nơi khám định kỳ.
- Giấy tờ về lương hưu hoặc trợ cấp, để làm thủ tục nếu cha mẹ không tự đi được.
- Giấy tờ nhà đất bản sao, bản chính để nơi an toàn.
- Văn bản uỷ quyền nếu cha mẹ đã lập, ví dụ uỷ quyền nhận lương hưu; nội dung và thủ tục cụ thể nên hỏi tổ chức hành nghề công chứng hoặc cơ quan chi trả.
Chụp ảnh các giấy tờ này lưu vào một nơi chung mà anh chị em đều mở được. Khi ở viện, ảnh chụp thường đủ để làm phần lớn việc ban đầu trong lúc chờ người mang bản chính tới. Cập nhật mỗi khi có đơn thuốc mới hay đổi thẻ.
Chuẩn bị theo ba mức khả năng của các con
Không phải nhà nào cũng làm được hết mọi việc ngay. Bảng dưới xếp việc theo mức tiền và công sức cần bỏ ra, để nhà bạn chọn làm từ mức thấp nhất trước.
| Mức | Việc | Tốn gì | Kết quả có được |
|---|---|---|---|
| Gần như không tốn tiền | Kiểm kê, gom giấy tờ, chụp ảnh lưu chung, hỏi mong muốn của cha mẹ, dọn lối đi | Vài buổi chiều | Lúc có chuyện không phải đi tìm giấy tờ và không phải đoán ý cha mẹ |
| Tốn ít | Mở quỹ góp đều, tay vịn nhà vệ sinh, thảm chống trơn, đèn cảm ứng, chuông gọi | Góp nhỏ hằng tháng và một khoản sửa nhẹ | Có sẵn tiền cho lần nằm viện đầu, giảm nguy cơ ngã |
| Tốn vừa | Sửa nhà tắm, chuẩn bị phòng tầng trệt, tìm hiểu trước nơi thuê người chăm | Một khoản sửa nhà và thời gian đi hỏi | Chuyển sang giai đoạn chăm thường xuyên mà không phải làm gấp |
Mức đầu tiên quan trọng nhất và cũng dễ bị bỏ qua nhất, vì nó không tốn tiền nên không ai thấy cấp bách. Nếu chỉ làm được một việc trong năm nay, hãy làm túi giấy tờ và một buổi nói chuyện với cha mẹ. Hai việc đó quyết định các bước sau có suôn sẻ hay không.
Bắt đầu quỹ nhỏ: góp ít nhưng đều
Quỹ bắt đầu sớm không cần lớn. Mục tiêu giai đoạn đầu là tạo thói quen góp đều và có sẵn một khoản cho lần nằm viện đầu tiên, thường đến bất ngờ. Khi cha mẹ còn khoẻ, chi đều thấp nên các con dễ góp hơn rất nhiều so với lúc phải trả công người chăm hằng tháng.
Phép tính minh hoạ, số tròn giả định: ba anh chị em mỗi người góp 1 đơn vị mỗi tháng, quỹ nhận 3 đơn vị. Sau mười tám tháng, quỹ có 54 đơn vị, đủ một đợt nằm viện ước 15 đơn vị và còn 39 đơn vị cho việc sửa nhà phòng ngã. Nếu đợi tới khi cha mẹ ốm mới góp, ba người sẽ phải góp cùng lúc một khoản lớn, đúng lúc ai cũng đang rối.
Ngoài tiền, giai đoạn này còn là lúc thử cách vận hành quỹ: ai giữ, báo cáo thế nào, ngưỡng chi ra sao. Thử với khoản nhỏ giúp phát hiện chỗ chưa hợp và sửa trước khi quỹ phải gánh những việc lớn. Một quỹ đã chạy trơn tru hai năm sẽ dễ dàng tăng mức góp khi cần.
Một lưu ý nhỏ: nên tách quỹ này khỏi tiền tiết kiệm riêng của từng người con ngay từ đầu, dù số tiền còn ít. Khi tiền chăm cha mẹ nằm lẫn trong tài khoản riêng, người giữ khó biết chính xác quỹ còn bao nhiêu, và anh chị em khó kiểm khi có thắc mắc.
Nói chuyện với cha mẹ về mong muốn
Chọn lúc bình thường, không chọn lúc vừa có chuyện. Sau một bữa cơm, một dịp sinh nhật, hay khi cha mẹ tự nhắc tới bạn bè cùng tuổi đang ốm. Nói lúc cha mẹ vừa ngã dễ khiến cha mẹ thấy bị coi là gánh nặng.
Hỏi mong muốn trước, nói về tiền sau. Cha mẹ muốn ở nhà mình hay ở với con nào, có chấp nhận người chăm thuê không, có muốn tới cơ sở chăm sóc không. Câu trả lời quyết định phần lớn chi phí, nên phải hỏi trước khi tính.
Để cha mẹ nói về tiền của mình theo cách cha mẹ muốn. Có cụ muốn tự lo một phần chi phí chăm sóc để không phiền con, có cụ muốn giữ tiền cho việc khác. Tôn trọng điều đó và ghi lại.
Không cần nói hết trong một lần. Chia thành nhiều lần ngắn, mỗi lần một chuyện. Ghi lại những gì đã thống nhất, gửi anh chị em cùng biết.
Nhắc lại sau vài năm. Mong muốn của cha mẹ có thể đổi khi sức khoẻ đổi. Hỏi lại định kỳ, không coi câu trả lời lần đầu là cố định.
Tình huống giả định và những sai lầm khi chuẩn bị muộn
Tình huống giả định, số tròn để minh hoạ. Hai chị em Mai và Hùng bắt đầu khi bố mẹ sáu mươi tám tuổi, còn khoẻ. Năm đầu, hai người kiểm kê, gom giấy tờ, mỗi người góp 1,5 đơn vị mỗi tháng. Năm thứ hai, họ sửa nhà tắm và lắp tay vịn hết 10 đơn vị lấy từ quỹ. Cuối năm thứ ba, mẹ nhập viện mười ngày. Quỹ lúc đó có 3 × 36 − 10 = 98 đơn vị, chi cho đợt nằm viện 15 đơn vị, còn 83 đơn vị. Không ai phải vay, không ai phải bán gì.
Ba sai lầm hay gặp ở các nhà chuẩn bị muộn. Một là không biết thẻ bảo hiểm của cha mẹ đã hết hạn, đến viện mới phát hiện, phải tự trả trước rồi làm thủ tục sau. Hai là không biết cha mẹ để tiền ở đâu, cha mẹ lại không tự đi rút được, các con phải ứng tiền túi. Ba là chưa từng hỏi mong muốn của cha mẹ, các con tự quyết thay, sau đó cha mẹ không vui và phải đổi phương án, tốn hai lần.
Cả ba sai lầm này đều không tốn tiền để tránh. Chúng chỉ cần một buổi chiều ngồi cùng cha mẹ, một túi hồ sơ và một nhóm tin nhắn giữa anh chị em.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu chuẩn bị chăm cha mẹ từ khi nào?
Càng sớm càng tốt, lý tưởng là khi cha mẹ còn khoẻ và tự lo được. Không gắn với một tuổi cố định; khi thấy cha mẹ bắt đầu đi chậm, quên vặt hay ngại ra ngoài là lúc nên làm ngay nếu chưa làm.
Kiểm kê tài chính của cha mẹ có bị coi là tò mò không?
Có thể, nếu hỏi không khéo. Nói rõ mục đích là để biết cách giúp khi cha mẹ cần, không phải để quản lý tiền của cha mẹ. Tôn trọng phần cha mẹ không muốn nói, chỉ cần biết các nguồn và cách liên hệ.
Giấy tờ nào quan trọng nhất khi cha mẹ nhập viện?
Căn cước, thông tin thẻ bảo hiểm y tế còn hạn, sổ khám bệnh và danh sách thuốc đang dùng. Có đủ bốn thứ này, phần lớn thủ tục ban đầu ở viện làm được nhanh. Để chung trong một túi hồ sơ cả nhà biết chỗ.
Quỹ chăm cha mẹ ban đầu nên góp bao nhiêu?
Góp mức nhỏ mà mọi người duy trì đều được, mục tiêu là có sẵn một khoản cho lần nằm viện đầu tiên và tạo thói quen. Khi cha mẹ chuyển giai đoạn cần chăm nhiều hơn, xem lại và tăng mức góp theo chi phí thật.
Nếu cha mẹ không muốn nói chuyện về tuổi già thì làm sao?
Không ép. Bắt đầu từ việc cụ thể, nhẹ nhàng như sửa nhà tắm cho an toàn hay làm lại thẻ bảo hiểm. Qua những việc đó, cha mẹ thường tự mở lời. Chia nhỏ câu chuyện thành nhiều lần cũng giúp cha mẹ đỡ ngại.
Có cần lập văn bản uỷ quyền trước không?
Một số gia đình lập văn bản uỷ quyền cho việc cụ thể như nhận lương hưu khi cha mẹ không tự đi được. Thủ tục và nội dung nên hỏi tổ chức hành nghề công chứng hoặc cơ quan liên quan, vì mỗi việc có yêu cầu riêng theo quy định hiện hành.