Với nhà ở dân dụng, phần thô thường chiếm khoảng 40–50% tổng chi, hoàn thiện khoảng 25–35%, nội thất cơ bản khoảng 8–15%, phần còn lại dành cho chuẩn bị, khoản ngoài thân nhà và dự phòng. Tỷ lệ này dùng để chia ngược từ số tiền bạn có, không phải để đoán giá.
Cái lợi của tỷ lệ là nó không phụ thuộc vào đơn giá từng năm hay từng vùng. Khi biết mình có bao nhiêu tiền, bạn chia ra từng khối, rồi mang con số của mỗi khối đi đối chiếu báo giá. Khối nào báo giá vượt phần đã chia, bạn biết ngay phải bớt ở đâu hoặc bù từ đâu. Bài dưới đây nêu ba mức chia, các yếu tố làm lệch tỷ lệ, những khoản hay rơi ra khỏi từng khối và một phép chia minh hoạ bằng số tròn giả định.
Chia ngược từ số tiền đang có: năm bước
Làm theo thứ tự này, đừng bắt đầu bằng việc đi hỏi giá trước:
- Xác định tổng tiền dùng được: tiền đang có cộng tiền chắc chắn có trong thời gian thi công, trừ đi quỹ khẩn cấp của gia đình mà bạn không được đụng tới.
- Tách dự phòng trước: lấy 10% tổng tiền dùng được làm dự phòng, để riêng. Phần còn lại gọi là ngân sách làm việc.
- Tách khối chuẩn bị và ngoài thân nhà: khoảng 7–10% ngân sách làm việc, gồm hồ sơ, thiết kế, phá dỡ, nhà tạm, chuyển đồ, lễ.
- Chia phần còn lại cho ba khối chính theo một trong ba mức ở bảng dưới, tuỳ bạn ưu tiên kết cấu bền hay bề mặt đẹp hay đồ dùng sẵn.
- Đi xin báo giá và đối chiếu: khối nào vượt quá 10% phần đã chia thì dừng lại cân đối trước khi ký hợp đồng.
Thứ tự này quan trọng vì nếu bạn hỏi giá trước, con số đầu tiên nghe được sẽ trở thành mốc neo trong đầu, và mọi khoản còn lại bị ép vào phần thừa. Chia trước rồi hỏi giá giúp bạn giữ được dự phòng và khối ngoài thân nhà, vốn là hai khối hay bị bóp đầu tiên.
Một lưu ý về bước một: tiền “chắc chắn có” nghĩa là đã có trong tay hoặc có cam kết bằng văn bản, kể cả khi đến từ người thân. Khoản người thân hứa góp mà chưa rõ ngày thì để ngoài phép chia, khi nhận được mới cộng vào dự phòng hoặc nội thất. Làm vậy, dù khoản ấy đến muộn hay không đến, công trình vẫn không bị dừng giữa chừng.
Ba mức chia cho ba khối chính
Tỷ lệ tính trên phần ngân sách dành cho ba khối chính, tức sau khi đã tách dự phòng, chuẩn bị và ngoài thân nhà.
| Khối | Ưu tiên kết cấu | Cân bằng | Ưu tiên dọn vào ở ngay | Số của bạn |
|---|---|---|---|---|
| Phần thô | 60% | 55% | 50% | …… |
| Hoàn thiện | 32% | 33% | 32% | …… |
| Nội thất cơ bản | 8% | 12% | 18% | …… |
| Cộng | 100% | 100% | 100% | …… |
Mức “ưu tiên kết cấu” hợp với gia đình định ở lâu dài, chấp nhận mua nội thất dần trong vài năm. Mức “ưu tiên dọn vào ở ngay” hợp với nhà cần chuyển về sớm, không còn chỗ ở tạm, hoặc định cho thuê một phần.
Không nên hạ phần thô xuống dưới khoảng một nửa ba khối chính để đổi lấy nội thất. Bề mặt và đồ dùng thay được sau vài năm, còn móng, dầm, chống thấm sàn mái làm lại thì phải đập ra.
Những yếu tố làm lệch tỷ lệ
Nền đất yếu hoặc chưa rõ. Ép cọc, khoan cọc nhồi hay gia cố móng có thể đẩy phần thô lên thêm 5–10 điểm phần trăm. Đây là lý do khảo sát nền nên làm trước khi chốt tỷ lệ.
Có tầng hầm hoặc tầng lửng lớn. Đào đất, chống vách, chống thấm hầm làm phần thô tăng mạnh, trong khi hoàn thiện gần như không đổi.
Diện tích nhỏ, nhiều tầng. Cầu thang, nhà vệ sinh mỗi tầng, hệ thống ống đứng làm hoàn thiện tính trên mỗi mét vuông cao hơn nhà rộng ít tầng.
Mặt tiền kính, cửa lớn. Cửa và kính có thể chiếm phần lớn khối hoàn thiện. Nếu mặt tiền nhiều kính, khối hoàn thiện lên 35–40% ba khối chính là bình thường.
Thiết bị vệ sinh, bếp chọn theo bộ. Chọn trọn bộ một dòng sản phẩm thay vì chọn lẻ thường làm hoàn thiện tăng nhưng giảm phát sinh do không khớp kích thước.
Tận dụng đồ cũ. Gia đình chuyển nhiều đồ cũ sang có thể hạ nội thất xuống dưới 8% mà vẫn ở được, phần dôi ra chuyển về dự phòng.
Khoản hay rơi ra khỏi từng khối
Mỗi khối đều có những món người ta tưởng “đã gồm” nhưng thật ra không. Hãy hỏi lại từng dòng khi đối chiếu báo giá.
| Khối | Khoản hay rơi ra | Câu nên hỏi bên báo giá |
|---|---|---|
| Phần thô | Chống thấm vách giáp nhà bên, bể ngầm, hố ga | Báo giá đã gồm chống thấm những vị trí nào? |
| Phần thô | Ống chờ điều hoà, ống chờ nước nóng | Ống chờ cho thiết bị nào đã tính? |
| Hoàn thiện | Len chân tường, nẹp góc, keo chít mạch | Phụ kiện đi kèm gạch có trong đơn giá không? |
| Hoàn thiện | Mái che sân thượng, khung bảo vệ cửa sổ | Hạng mục sắt nào chưa có? |
| Nội thất | Rèm, giá phơi, gương, móc treo | Danh mục nội thất có liệt kê từng phòng không? |
| Nội thất | Công lắp đặt, vận chuyển lên tầng | Giá đồ đã gồm lắp đặt và chở lên lầu chưa? |
Mỗi câu trả lời “chưa” là một dòng mới trong bảng dự trù. Nếu số dòng mới cộng lại vượt 3% ngân sách làm việc, hãy rút từ khối nội thất chứ đừng rút từ dự phòng.
Vì sao tách dự phòng trước khi chia tỷ lệ
Nhiều bảng tham khảo đưa dự phòng vào cùng hàng với phần thô và hoàn thiện, kiểu “phần thô 45%, hoàn thiện 30%, nội thất 10%, dự phòng 15%”. Về số học thì không sai, nhưng về hành vi thì dễ hỏng: khi đi chọn vật liệu, người ta nhìn dòng dự phòng như một khoản còn trống và rút dần cho những món “chỉ đắt hơn một chút”. Đến lúc gặp sự cố nền hay thấm, khoản ấy đã mỏng đi một nửa.
Tách dự phòng trước, để nó ra khỏi phép chia, giúp bạn coi ba khối chính là toàn bộ số tiền được phép tiêu. Mọi quyết định nâng cấp phải tìm tiền trong ba khối ấy. Dự phòng chỉ được mở khi có sự kiện thật: kết quả khảo sát khác dự kiến, hư hại nhà bên cạnh, trễ tiến độ do thời tiết.
Mức dự phòng tách trước nên khoảng 10% cho nhà xây mới trên nền đã biết, 12–15% nếu nền chưa khảo sát hoặc sát vách nhà cũ. Nếu cuối công trình còn dư, bạn có thể chuyển phần dư sang nội thất, lúc đó mọi rủi ro lớn đã qua.
Tỷ lệ ngân sách khác tỷ lệ dòng tiền
Chia ngân sách cho biết tổng mỗi khối, nhưng tiền không ra cùng lúc. Bảng dưới cho thấy mỗi khối thường chi vào giai đoạn nào của một công trình khoảng sáu tháng.
| Khối | Tháng 1–2 | Tháng 3–4 | Tháng 5–6 | Sau nghiệm thu |
|---|---|---|---|---|
| Phần thô | khoảng 55% | khoảng 40% | khoảng 5% | phần giữ bảo hành |
| Hoàn thiện | đặt cọc vật tư | khoảng 30% | khoảng 65% | phần giữ bảo hành |
| Nội thất cơ bản | chưa chi | đặt cọc tủ bếp, tủ áo | khoảng 60% | khoảng 30% |
Điều cần thấy ở bảng này là tháng thứ năm và thứ sáu dồn cả hoàn thiện lẫn nội thất. Nếu tiền của bạn đến từ việc bán một tài sản hoặc từ người thân góp, hãy hẹn mốc nhận tiền trước tháng thứ năm.
Các tỷ lệ trong bảng là phần trăm của riêng từng khối, cộng theo hàng có thể không tròn 100% vì cọc và phần giữ bảo hành mỗi hợp đồng một khác. Hãy thay bằng tỷ lệ trong hợp đồng thật của bạn khi đã ký.
Phép chia minh hoạ: nhà chị Hà
Ví dụ dưới đây dùng số tròn giả định để minh hoạ phép chia, không phải giá xây dựng thực tế. Chị Hà có tổng tiền dùng được 1.500 triệu. Tách dự phòng 10% là 150 triệu, ngân sách làm việc còn 1.350 triệu. Tách khối chuẩn bị và ngoài thân nhà khoảng 8% ngân sách làm việc là 108 triệu, còn 1.242 triệu cho ba khối chính; chị làm tròn khối chuẩn bị thành 110 triệu để ba khối chính còn 1.240 triệu cho dễ tính.
Chị chọn mức cân bằng: phần thô 55% là 682 triệu; hoàn thiện 33% là 409,2 triệu; nội thất 12% là 148,8 triệu. Kiểm lại: 682 + 409,2 + 148,8 = 1.240 triệu; cộng 110 triệu chuẩn bị và 150 triệu dự phòng ra đúng 1.500 triệu.
Khi đi hỏi giá, báo giá phần thô về ở mức 720 triệu vì nền cần gia cố. Chênh 38 triệu. Chị không rút dự phòng mà chuyển sang mức gần với “ưu tiên kết cấu”: giảm nội thất xuống 110,8 triệu, đẩy rèm và tủ áo phòng phụ sang năm sau. Tổng ba khối vẫn là 720 + 409,2 + 110,8 = 1.240 triệu, dự phòng giữ nguyên 150 triệu cho những gì chưa biết.
Sai lầm hay gặp khi chia theo tỷ lệ
Tỷ lệ là công cụ, không phải luật. Những cách dùng sai sau đây hay gặp:
- Lấy tỷ lệ nhân với đơn giá mét vuông nghe được ở đâu đó để ra tổng, thay vì chia ngược từ tiền mình có.
- Chia xong rồi không đối chiếu báo giá, đến lúc thi công mới thấy một khối vượt xa.
- Coi nội thất là khoản “tính sau” nên không chia gì cho nó, rồi lúc dọn vào phải rút dự phòng.
- Dùng cùng một tỷ lệ cho nhà có tầng hầm và nhà không có tầng hầm.
- Đổi vật liệu hoàn thiện lên loại đắt hơn mà không trừ lại ở khối khác, khiến tổng vượt dần.
Quy tắc đơn giản: mỗi lần một khối tăng, phải ghi rõ khối nào giảm tương ứng, hoặc ghi rõ là rút dự phòng bao nhiêu. Không có dòng “giảm” thì không được có dòng “tăng”.
Câu hỏi thường gặp
Phần thô chiếm bao nhiêu phần trăm chi phí xây nhà?
Với nhà ở dân dụng, phần thô thường chiếm khoảng 40–50% tổng chi, hoặc 50–60% nếu chỉ tính trong ba khối chính. Nền yếu, có tầng hầm hay nhiều tầng làm tỷ lệ này tăng lên.
Hoàn thiện tốn nhiều hơn phần thô có bình thường không?
Có thể xảy ra khi mặt tiền nhiều kính, vật liệu ốp lát và thiết bị chọn loại cao, hoặc nhà ít tầng trên nền tốt. Điều cần kiểm là phần thô có bị cắt bớt để nhường chỗ cho hoàn thiện hay không.
Nội thất nên dự trù bao nhiêu phần trăm?
Khoảng 8–15% tổng chi cho nội thất cơ bản như tủ bếp, tủ áo, giường, rèm, thiết bị điện gia dụng chính. Nếu dùng lại nhiều đồ cũ có thể thấp hơn; nếu cần dọn vào ở ngay với đồ mới hoàn toàn thì cao hơn.
Tỷ lệ này có dùng cho sửa nhà được không?
Chỉ dùng được phần ý tưởng chia ngược. Sửa nhà có cơ cấu khác hẳn vì khối phá dỡ, xử lý hiện trạng và phát sinh lớn hơn nhiều, nên tỷ lệ dự phòng cũng phải cao hơn xây mới.
Báo giá vượt phần đã chia thì nên cắt ở đâu?
Thứ tự nên cắt là nội thất, rồi đến vật liệu hoàn thiện ở phòng ít dùng, rồi đến hạng mục có thể làm sau như sân, mái che. Không nên cắt dự phòng và không nên giảm kết cấu, chống thấm.
Có nên làm ba bảng chia cho ba mức để so không?
Nên. Ba bảng giúp cả nhà thấy rõ đổi một mức là được gì, mất gì. Khi bàn với người thân hay nhà thầu, bạn chỉ cần chỉ vào cột tương ứng thay vì tranh luận từng món riêng lẻ.