Dự phòng phát sinh khi xây nhà nên khoảng 10% tổng chi cho công trình ít rủi ro, và tăng lên 15–20% khi nền chưa khảo sát, nhà sát vách nhà cũ, hợp đồng chưa chốt khối lượng hoặc bạn chưa chọn xong vật liệu. Con số đúng là con số tính từ rủi ro của chính nhà bạn, không phải con số chung.
Phần lớn các công trình “đội vốn” không phải vì một sự cố lớn mà vì nhiều quyết định nhỏ cộng dồn, cộng thêm một hai việc ngoài ý muốn ở phần móng hoặc chống thấm. Một khoản dự phòng đặt đúng mức và giữ đúng cách giúp bạn xử lý các việc ấy mà không phải dừng công trình, không phải bán vội tài sản. Bài này đưa ra cách chấm điểm rủi ro để ra mức dự phòng, cách chia dự phòng thành ba lớp, quy tắc khi nào được rút, và một mẫu sổ theo dõi. Số tiền trong ví dụ là số tròn giả định để minh hoạ, không phải giá thị trường, và bạn nên thay bằng số của nhà mình.
Phát sinh thường đến từ đâu
Gần như mọi phát sinh trong nhà ở dân dụng rơi vào năm nhóm sau. Cột cuối là dấu hiệu sớm để bạn biết nhóm nào đang đến gần.
| Nhóm phát sinh | Ví dụ | Giai đoạn hay xảy ra | Dấu hiệu sớm |
|---|---|---|---|
| Nền và móng | Đất yếu hơn dự kiến, gặp móng cũ, mạch nước ngầm | Tuần đầu đào móng | Chưa có kết quả khảo sát nền |
| Hiện trạng xung quanh | Tường chung yếu, nhà bên nứt, mái tôn chung hỏng | Đào móng, đổ sàn | Nhà bên là nhà cũ, chưa lập biên bản |
| Khối lượng | Bản vẽ thiếu chi tiết, nhà thầu tính thêm | Suốt phần thô | Hợp đồng chỉ có đơn giá, không có bảng khối lượng |
| Đổi ý của chủ nhà | Đổi gạch, thêm ổ cắm, nới cửa, thêm vách | Hoàn thiện | Chưa chốt danh mục vật tư khi khởi công |
| Thời gian | Mưa kéo dài, trễ vật tư, đổi đội thợ | Bất kỳ lúc nào | Khởi công sát mùa mưa, tiến độ không có mốc phạt |
Trong năm nhóm, “đổi ý của chủ nhà” là nhóm duy nhất bạn kiểm soát hoàn toàn, và cũng là nhóm hay ăn dự phòng nhiều nhất ở các gia đình xây lần đầu. Chốt danh mục vật tư trước khởi công là cách giảm dự phòng rẻ nhất.
Chấm điểm rủi ro để ra mức dự phòng
Bắt đầu từ mức nền 8%, rồi cộng thêm theo từng câu trả lời “có”:
- Nền đất chưa được khảo sát, hoặc khảo sát cho thấy đất yếu: cộng 3%.
- Nhà sát vách một hoặc hai nhà cũ, tường chung hoặc móng chung: cộng 2%.
- Hợp đồng thi công chỉ chốt đơn giá, chưa có bảng khối lượng chi tiết: cộng 3%.
- Danh mục vật liệu hoàn thiện chưa chốt chủng loại, mới ghi chung chung: cộng 2%.
- Khởi công trong hoặc sát mùa mưa của địa phương: cộng 1%.
- Chủ nhà không ở gần, ít khi có mặt tại công trình: cộng 1%.
- Có tầng hầm, bể ngầm sâu hoặc phá dỡ nhà nhiều tầng: cộng 2%.
Mức dự phòng tối đa theo cách chấm này là 8 + 3 + 2 + 3 + 2 + 1 + 1 + 2 = 22%. Nếu nhà bạn ra trên 18%, nên làm thêm một việc trước khi khởi công để kéo điểm xuống, chẳng hạn khảo sát nền hoặc chốt bảng khối lượng, thay vì cố gom đủ tiền dự phòng lớn như vậy.
Cách chấm này không phải tiêu chuẩn kỹ thuật, chỉ là công cụ giúp bạn nhìn thấy rủi ro nào đang làm dự phòng phình ra, để quyết định xử lý rủi ro hay chấp nhận giữ thêm tiền.
Ba lớp dự phòng thay vì một khoản chung
Lớp kỹ thuật, khoảng sáu phần mười tổng dự phòng. Dành cho nền móng, kết cấu, chống thấm, hiện trạng nhà bên cạnh. Lớp này chỉ mở khi có biên bản hoặc ý kiến của người giám sát, không mở vì sở thích.
Lớp thời gian, khoảng hai phần mười. Dành cho tiền ở tạm thêm tháng, người trông đồ thêm tháng, công thợ chờ việc. Lớp này tự tính được: số tháng trễ nhân chi phí mỗi tháng.
Lớp lựa chọn, khoảng hai phần mười. Dành cho những thay đổi bạn chủ động quyết, như đổi gạch, thêm ổ cắm, nới cửa. Khi lớp này hết, mọi thay đổi tiếp theo phải lấy tiền từ khối nội thất chứ không lấy từ hai lớp kia.
Chia ba lớp có tác dụng như ba ngăn ví. Bạn vẫn được tự do đổi ý, nhưng sự tự do ấy có giới hạn rõ, và không bao giờ xâm phạm phần tiền dành cho những rủi ro bạn không chọn được. Với nhiều gia đình, chỉ riêng việc gọi tên “lớp lựa chọn” đã làm số lần đổi ý giảm đi đáng kể.
Quy tắc rút tiền dự phòng
Dự phòng chỉ có ích nếu có luật rút. Năm quy tắc dưới đây đơn giản đủ để cả nhà cùng giữ:
- Mỗi lần rút phải ghi lý do, số tiền, lớp nào, kèm ảnh hoặc biên bản nếu là lớp kỹ thuật.
- Không rút dự phòng để trả đợt thanh toán định kỳ. Nếu tiền trả đợt thiếu, đó là vấn đề dòng tiền, phải xử lý riêng.
- Ngưỡng cảnh báo một nửa: khi đã dùng quá một nửa tổng dự phòng mà công trình chưa xong phần thô, dừng lại rà soát toàn bộ danh mục hoàn thiện.
- Một người duyệt: thống nhất một người trong nhà có quyền duyệt rút dự phòng, người còn lại được hỏi trước với khoản vượt một mức hai bên đã thoả thuận.
- Dư thì chuyển cuối cùng: chỉ chuyển phần dư sang nội thất hoặc trả về quỹ gia đình sau khi nghiệm thu và đã qua mùa mưa đầu tiên ở nhà mới.
Quy tắc thứ năm nghe khắt khe, nhưng thấm dột, nứt chân tường và tắc thoát nước thường lộ ra trong mùa mưa đầu tiên. Giữ một phần dự phòng tới lúc đó giúp bạn sửa ngay mà không phải đợi nhà thầu xếp lịch.
Mẫu sổ theo dõi phát sinh hằng tuần
Mỗi phát sinh một dòng. Cuối tuần cộng cột số tiền theo từng lớp để biết lớp nào đang mỏng.
| Ngày | Việc phát sinh | Lớp | Ai đề xuất | Số tiền | Còn lại của lớp |
|---|---|---|---|---|---|
| …… | Ví dụ: gia cố thêm móng góc giáp nhà bên | Kỹ thuật | Giám sát | …… | …… |
| …… | Ví dụ: trễ hai tuần do mưa, thêm tiền ở tạm | Thời gian | Tự tính | …… | …… |
| …… | Ví dụ: đổi gạch phòng khách | Lựa chọn | Chủ nhà | …… | …… |
| …… | …… | …… | …… | …… | …… |
Cột “ai đề xuất” giúp bạn thấy xu hướng. Nếu phần lớn phát sinh do nhà thầu đề xuất ở nhóm khối lượng, đó là lúc nên đối chiếu lại bảng khối lượng hợp đồng. Nếu phần lớn do chủ nhà, đó là lúc nên chốt lại danh mục.
Sổ không cần cầu kỳ: một trang giấy kẻ cột dán ở chỗ cả nhà nhìn thấy, hoặc một bảng tính chung trên điện thoại. Điều quan trọng là ghi ngay trong ngày phát sinh được chấp thuận, không để dồn cuối tuần, vì sau vài ngày ai cũng nhớ con số theo hướng có lợi cho trí nhớ của mình.
Sai lầm hay gặp với tiền dự phòng
Dự phòng thường không hỏng vì đặt thiếu mà vì dùng sai. Những kiểu sai dưới đây gặp ở rất nhiều công trình:
- Coi dự phòng là phần ngân sách chưa phân bổ, dùng cho nâng cấp ngay từ tháng đầu.
- Đặt dự phòng nhưng không tách tiền, để chung tài khoản với tiền trả đợt, đến khi cần mới biết đã hụt.
- Dùng dự phòng để bù tiền về chậm, rồi quên bù lại khi tiền đã về.
- Không phân biệt phát sinh do mình và do công trình, nên không biết nên siết ở đâu.
- Trả phát sinh không có xác nhận bằng văn bản, cuối công trình không đối chiếu được và dễ trả hai lần cho cùng một việc.
- Tiêu sạch phần dư cho tân gia, để rồi lỗi thấm đầu tiên phải chờ tháng lương sau mới sửa.
Một câu tự hỏi trước mỗi lần rút: “Nếu không có khoản dự phòng, việc này có bắt buộc phải làm ngay không?” Nếu câu trả lời là không, đó là một lựa chọn, và nó thuộc lớp lựa chọn hoặc khối nội thất, không thuộc lớp kỹ thuật.
Với gia đình xây lần đầu, cách tốt nhất để giữ kỷ luật là cùng người thân đọc lại quy tắc rút tiền một lần trước khởi công và một lần khi bắt đầu hoàn thiện, giai đoạn hay bị cám dỗ nhất.
Tình huống giả định: nhà chị Thảo chấm điểm 15%
Ví dụ minh hoạ với số tròn giả định, không phải giá thực tế. Tổng chi các khối của nhà chị Thảo, chưa kể dự phòng, là 1.200 triệu. Chị chấm điểm: nền đã khảo sát, không cộng; sát vách nhà cũ cộng 2%; hợp đồng có bảng khối lượng, không cộng; gạch và thiết bị vệ sinh chưa chốt cộng 2%; khởi công đầu mùa mưa cộng 1%; chị đi làm xa, ít có mặt cộng 1%; không có tầng hầm. Tổng: 8 + 2 + 2 + 1 + 1 = 14%. Chị làm tròn lên 15% cho dễ nhớ, tức 180 triệu.
Chị chia ba lớp: kỹ thuật 108 triệu, thời gian 36 triệu, lựa chọn 36 triệu; 108 + 36 + 36 = 180 triệu. Trong lúc xây, tường chung với nhà bên phải chống thấm thêm, dùng 40 triệu lớp kỹ thuật; mưa làm trễ ba tuần, dùng 20 triệu lớp thời gian; chị đổi gạch và thêm vách kính phòng tắm, dùng hết 36 triệu lớp lựa chọn. Khi muốn đổi thêm bộ đèn, chị lấy từ khối nội thất theo đúng quy tắc.
Sau nghiệm thu, dự phòng còn 68 triệu lớp kỹ thuật và 16 triệu lớp thời gian, tổng 84 triệu. Chị giữ lại tới hết mùa mưa đầu tiên, sửa một chỗ thấm nhỏ ở sân thượng, phần còn lại trả về quỹ gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Dự phòng 10% có đủ cho xây nhà không?
Đủ cho công trình ít rủi ro: nền đã khảo sát, không sát vách nhà cũ, hợp đồng có bảng khối lượng và vật liệu đã chốt. Thiếu một trong các điều kiện đó thì nên cộng thêm theo cách chấm điểm rủi ro.
Dự phòng nên tính trên tổng chi hay chỉ trên phần thô và hoàn thiện?
Nên tính trên tổng chi của mọi khối trừ chính dự phòng, vì khối ngoài thân nhà và nội thất cũng có phát sinh. Tính chỉ trên phần thô và hoàn thiện thì dự phòng thường bị thấp hơn nhu cầu thực.
Có nên nói cho nhà thầu biết mình có dự phòng không?
Không cần nói con số. Điều cần là hợp đồng có quy trình xác nhận phát sinh bằng văn bản trước khi làm, có khối lượng và đơn giá rõ, để mọi khoản rút từ dự phòng đều có căn cứ.
Hết dự phòng giữa chừng thì làm gì?
Dừng các thay đổi theo lựa chọn, rà lại danh mục hoàn thiện để tìm chỗ hạ chủng loại ở phòng ít dùng, lùi các hạng mục làm sau được như sân, mái che, nội thất phòng phụ. Ưu tiên giữ kết cấu và chống thấm.
Dự phòng nên để ở đâu?
Để ở một chỗ tách khỏi tiền trả đợt và tiền chi tiêu hằng ngày, có thể rút trong vài ngày khi cần. Mục đích là nhìn thấy rõ số dư, không phải sinh lời, nên đừng để ở chỗ khó rút hoặc có rủi ro mất giá.
Phát sinh do nhà thầu tính sai khối lượng có phải trả từ dự phòng không?
Tuỳ hợp đồng. Nếu hợp đồng trọn gói theo bản vẽ đã duyệt, phần tính sai thường thuộc rủi ro của nhà thầu. Nếu hợp đồng theo đơn giá và khối lượng thực tế thì chủ nhà trả, và khi đó khoản này lấy từ lớp kỹ thuật.