Chi phí xây mộ gồm sáu khối: vật liệu (thường lớn nhất, khoảng hai đến bốn phần mười), nhân công, khắc bia và hoàn thiện, vận chuyển vật liệu vào nơi đặt mộ, các khoản với nơi quản lý nghĩa trang, và chi phí ngày làm lễ cùng ăn uống, đi lại của con cháu. Nếu kèm cải táng, thêm người làm việc này và đồ dùng theo nếp từng nhà. Dự phòng nên khoảng 15% vì vận chuyển và thời tiết hay làm phát sinh.
Đây là việc thường do cả anh em, có khi cả dòng họ, cùng lo, và làm một lần cho nhiều chục năm, nên ai cũng muốn chu đáo. Phong tục, nghi thức và cách chọn ngày mỗi vùng mỗi nhà một khác, bài không bàn tới và tôn trọng mọi cách làm. Ở đây chỉ bàn chuyện tiền: đủ hạng mục, những khoản nằm ngoài báo giá của thợ, câu nên hỏi khi nhận báo giá, mốc chi theo tiến độ và cách anh em góp sao cho rõ ràng.
Ba việc khác nhau, ba cách dự trù
Xây mới phần mộ. Gồm làm móng, xây thân, ốp lát, bia và các phần hoàn thiện. Chi phí chủ yếu là vật liệu và nhân công, quyết định bởi kích thước, loại vật liệu và mức độ chạm khắc. Đây là phần dễ lấy báo giá nhất vì thợ quen tính.
Cải táng kèm xây. Ngoài phần xây, thêm người làm việc cải táng, đồ dùng cần thiết theo nếp nhà, và thường đông con cháu về hơn. Lịch làm phụ thuộc thời điểm gia đình chọn, nên chi phí đi lại và ăn uống tăng, có khi phải làm vào giờ sớm và trả thêm cho người làm.
Sửa hoặc nâng cấp mộ cũ. Ốp lại, làm lại bia, xây thêm tường bao hoặc khu chung của dòng họ. Khó dự trù hơn vì phải tháo dỡ phần cũ mới biết tình trạng bên trong, nên dự phòng cần cao hơn.
Khu mộ chung của dòng họ. Khi nhiều chi cùng góp, thêm một khối "quản lý": người theo dõi công trình, họp bàn, sổ góp. Chi phí này nhỏ nhưng nên có người nhận và được ghi nhận.
Xác định trước việc của nhà mình là việc nào. Nhiều nhà bắt đầu là "sửa lại bia", rồi thành ốp lại cả mộ, rồi thêm tường bao. Mỗi lần mở rộng là một bảng dự trù mới. Hãy chốt phạm vi trước khi gọi thợ.
Bảng hạng mục tự điền
Điền số từ báo giá. Giá vật liệu và nhân công khác nhau rất nhiều giữa các tỉnh thành và các loại vật liệu, nên bảng chỉ đưa cách ước lượng.
| Hạng mục | Khi nào chi | Cách ước lượng | Số của bạn |
|---|---|---|---|
| Phí và thủ tục với nơi quản lý nghĩa trang | Trước khi khởi công | Theo quy định và biểu phí hiện hành của nơi đó | …… |
| Vật liệu chính (đá, gạch, xi măng) | Đợt cọc và theo tiến độ | Thợ bóc khối lượng theo bản vẽ; hỏi giá từng loại | …… |
| Nhân công | Theo đợt | Khoán gọn hoặc theo ngày công nhân số ngày | …… |
| Khắc bia, chạm trổ | Khi hoàn thiện | Theo số chữ, kích thước, độ phức tạp | …… |
| Vận chuyển vật liệu vào nơi đặt mộ | Đợt đầu | Theo quãng đường và độ khó của lối vào | …… |
| Người làm cải táng (nếu có) | Ngày làm | Mức thống nhất theo việc | …… |
| Đồ lễ theo nếp nhà | Trước ngày làm | Theo danh sách của gia đình | …… |
| Ăn uống ngày làm, bồi dưỡng thợ | Ngày làm | Số người nhân số bữa | …… |
| Đi lại của con cháu ở xa | Trước ngày làm | Số người nhân giá vé hoặc xăng xe | …… |
Khoản hay quên khi xây mộ
Những khoản dưới đây thường nằm ngoài báo giá của thợ, và là lý do chính khiến tổng chi vượt dự trù.
- Vận chuyển vật liệu đoạn cuối: xe lớn không vào được, phải chuyển bằng xe nhỏ hoặc khiêng tay; khoản này có khi đáng kể.
- Đền bù hoặc dọn dẹp khi thi công làm ảnh hưởng mộ bên cạnh, lối đi chung.
- Nước và điện thi công ở nghĩa trang không có sẵn, phải chở nước, thuê máy phát.
- Che chắn khi mưa, ngày công chờ do thời tiết.
- Bồi dưỡng thợ và người giúp theo nếp: nước uống, bữa trưa, quà cuối công trình.
- Sửa khắc bia khi phát hiện sai tên, sai năm sinh; đối chiếu kỹ trước khi khắc.
- Phí với nơi quản lý phát sinh ngoài phí đất như phí thi công, phí vệ sinh, theo quy định từng nơi.
- Chăm sóc sau xây: trồng cỏ, cây, phí trông coi nếu nghĩa trang có dịch vụ này.
Nhóm khoản này thường cộng lại khoảng 8 đến 12% tổng chi. Vận chuyển đoạn cuối là khoản đáng hỏi nhất: hãy đi cùng thợ ra tận nơi trước khi chốt báo giá, để cả hai cùng thấy lối vào và thống nhất ai chịu khoản này.
Xin và so báo giá: câu nên hỏi thợ
Xin ít nhất hai đến ba báo giá, và hỏi đủ những câu sau để các báo giá so được với nhau.
- Báo giá là khoán gọn cả vật liệu lẫn nhân công, hay chỉ khoán nhân công, gia đình tự mua vật liệu?
- Khối lượng vật liệu tính theo bản vẽ nào, kích thước bao nhiêu, loại vật liệu gì? Đề nghị ghi rõ trên báo giá.
- Vận chuyển vật liệu đến tận nơi đã gồm chưa, kể cả đoạn cuối không vào được xe?
- Khắc bia tính theo gói hay theo số chữ, chạm trổ tính riêng không?
- Thanh toán chia mấy đợt, mỗi đợt bao nhiêu phần trăm, gắn với mốc nào của công trình?
- Thời gian làm bao nhiêu ngày, chậm do thời tiết thì xử lý thế nào, có giữ lại một phần để bảo hành không?
Khoán gọn tiện vì gia đình không phải lo mua vật liệu, nhưng cần ghi rõ loại vật liệu để tránh bị thay loại rẻ hơn. Khoán nhân công rẻ hơn trên giấy nhưng gia đình phải có người ở gần để mua, nhận, kiểm vật liệu. Nếu anh em đều ở xa, khoán gọn thường bớt rủi ro hơn.
Mốc chi theo tiến độ
Ví dụ giả định để minh hoạ: gia đình ông Hải (tên giả định) xây mới phần mộ cho cha mẹ, tổng dự trù 100 đơn vị: vật liệu 40, nhân công 30, khắc bia và hoàn thiện 10, vận chuyển 6, phí với nơi quản lý 6, lễ và ăn uống ngày làm 8. Cộng lại đúng 100. Dự phòng 15% là 15 đơn vị, tổng cần 115.
| Mốc | Khoản chi | Đơn vị (minh hoạ) | Cộng dồn |
|---|---|---|---|
| Một tháng trước | Phí và thủ tục với nơi quản lý nghĩa trang | 6 | 6 |
| Ký hợp đồng | Cọc thợ | 20 | 26 |
| Tuần thứ nhất | Vật liệu đợt đầu và vận chuyển | 30 | 56 |
| Tuần thứ hai | Nhân công đợt hai, vật liệu còn lại | 20 | 76 |
| Hoàn thiện | Khắc bia, hoàn thiện | 10 | 86 |
| Ngày làm lễ | Đồ lễ, ăn uống, bồi dưỡng | 8 | 94 |
| Nghiệm thu | Trả nốt phần giữ lại của thợ | 6 | 100 |
Hơn một nửa số tiền ra trong hai tuần đầu thi công. Phần giữ lại 6 đơn vị đến lúc nghiệm thu giúp gia đình có cơ sở yêu cầu thợ sửa những chỗ chưa đạt trước khi trả hết.
Nếu có cải táng đi kèm, các khoản người làm, đồ lễ và ăn uống thường dồn vào một ngày, nên rút sẵn tiền mặt từ trước và giao cho một người giữ, tránh để người lo nghi lễ phải lo cả việc trả tiền.
Anh em góp thế nào và giữ sổ ra sao
Việc xây mộ cha mẹ hay ông bà thường do anh chị em cùng lo, việc khu mộ chung thì do nhiều chi trong họ. Ba cách góp thường gặp giống như các việc lớn khác của gia đình: chia đều, chia theo khả năng, hoặc người ở gần góp công theo dõi công trình còn người ở xa góp tiền nhiều hơn.
Tiếp ví dụ trên, ông Hải và hai em thống nhất chia theo khả năng cho tổng 115 đơn vị: ông Hải là anh cả góp 45, em thứ hai 40, em út ở gần góp 30 và nhận việc theo dõi thợ hằng ngày. Cộng lại đúng 115. Phần dự phòng không dùng hết sẽ để lại làm quỹ chăm sóc phần mộ và các ngày giỗ sau. Số liệu là giả định để minh hoạ.
Sổ của công trình nên có ba phần: phần góp (ai, bao nhiêu, ngày nào), phần chi (khoản gì, cho ai, có giấy biên nhận hay ảnh chụp), và phần còn lại. Người theo dõi công trình gửi ảnh tiến độ kèm số chi vào nhóm gia đình sau mỗi mốc. Với khu mộ chung của dòng họ, nên có hai người cùng ký nhận các khoản lớn. Những việc này nghe có vẻ chi li, nhưng nó giữ cho một việc làm vì tình nghĩa không trở thành chuyện phải giải thích về sau.
Sai lầm hay gặp
Chốt thợ mà chưa ra tận nơi. Báo giá qua lời kể thường bỏ sót lối vào hẹp, nền đất yếu, mộ bên cạnh sát. Đi cùng thợ ra tận nơi trước khi chốt là cách rẻ nhất để tránh phát sinh lớn nhất.
Mở rộng phạm vi giữa chừng. Đang xây thì thêm tường bao, thêm bậc, thêm chạm khắc. Mỗi thay đổi giữa chừng đều đắt hơn làm từ đầu. Nếu muốn làm thêm, ghi thành hạng mục riêng có giá riêng.
Trả gần hết trước khi xong. Trả theo lời thúc của thợ chứ không theo mốc công trình, đến cuối không còn phần giữ lại để yêu cầu sửa. Gắn mỗi đợt thanh toán với một việc nhìn thấy được.
Mỗi anh em tự đưa tiền cho thợ. Thợ nhận tiền từ nhiều người, không ai nắm được tổng đã trả. Chỉ một người thanh toán, từ một quỹ chung.
Quên chi phí sau công trình. Trồng cỏ, cây, chăm sóc, phí trông coi nếu có. Khoản nhỏ mỗi năm nhưng nên tính từ đầu để có người nhận việc.
Không đối chiếu nội dung bia. Khắc sai một chữ, một năm sinh là phải làm lại. Hai người đối chiếu trước khi khắc, gửi nội dung cho thợ bằng tin nhắn để có đối chứng.
Câu hỏi thường gặp
Xây mộ nên khoán gọn hay chỉ thuê nhân công?
Khoán gọn hợp khi gia đình ở xa, không có người mua và kiểm vật liệu; cần ghi rõ loại và khối lượng vật liệu. Thuê nhân công rẻ hơn trên giấy nhưng gia đình phải có người ở gần lo vật liệu.
Dự phòng bao nhiêu khi xây mộ?
Khoảng 15% là mức thường gặp. Nếu lối vào khó, phải vận chuyển tay đoạn cuối, hoặc sửa mộ cũ chưa biết tình trạng bên trong, nên nâng lên khoảng 20%.
Có cần làm thủ tục với nơi quản lý nghĩa trang không?
Nhiều nơi có quy định về kích thước, thời gian thi công và phí liên quan. Hãy hỏi nơi quản lý trước khi ký với thợ; các khoản phí theo quy định và biểu phí hiện hành của nơi đó.
Nên thanh toán cho thợ xây mộ mấy đợt?
Thường chia ba đến bốn đợt gắn với tiến độ: cọc khi ký, đợt theo vật liệu và phần thô, đợt hoàn thiện, và phần giữ lại đến khi nghiệm thu. Ghi rõ trong thoả thuận.
Làm sao tránh sai sót khi khắc bia?
Gửi nội dung cho thợ bằng văn bản, nhờ hai người trong nhà đối chiếu tên, năm sinh, năm mất trước khi khắc. Sửa sau khi đã khắc tốn kém và có khi phải thay cả tấm.
Anh em ở xa không về được thì góp thế nào?
Nhiều gia đình để người ở xa góp tiền nhiều hơn, người ở gần góp công theo dõi. Quan trọng là thống nhất trước khi khởi công và gửi ảnh tiến độ kèm số chi để ai cũng nắm được.